73. Storkar og fuglasöngur

Eftir drjúga ferð sveigði ég inn á afleggjara til vinstri og var kominn inn á fenjasvæðið þar sem Drava rennur saman við Dóná. Þarna eru votar mýrar, smáhólmar sem mara í hálfu kafi og fullt af gróðri sem ýmist er yfir eða undir vatnsborðinu en virðist una báðu jafn vel. Þetta er náttúruverndarsvæði sem heitir Kopaci Rit, rómað fyrir margs konar fugla sem ýmist búa þar árlangt eða koma við á langferðum, og einn þeirra er svarti storkurinn, ciconia nigra. Við höfðum aldrei hist og mér fannst ókurteisi að fara hjá án þess að heilsa upp á hann. Það kom fyrir ekki, því þótt þarna væri töluvert um storka þá voru þeir allir hvítir. Þeir stóðu á öðrum fæti í ökkladjúpu vatni, kyrrir eins og styttur, með augað úti eftir froskum eða snákum. Ég settist í vegkantinn og beið eftir svarta storkinum því hann gat verið rétt ókominn. Á meðan horfði ég á hvíta storkinn. Hann er langförull farfugl sem kemur snemma á vorin til heimkynna sinna um alla Evrópu og einhverra hluta vegna tengdi alþýðutrúin komu hans barnsfæðingum. Af hverju? Ein skýringin er að storkurinn hafi einmitt verið á norðurleið 25. mars Kristsburðarárið, þegar Gabríel erkiengill sveif, einnig lappalangur, á hvítum stórum vængjum ofan úr himinhvolfinu til þess að boða Maríu, eða hreint út sagt gera hana ólétta. Þetta samflug Gabríels og storkanna hafi síðan fyrir ofsögur, ýkjur og misskilning orðið til að eigna storkum öll börn í Evrópu, samkvæmt lögmálinu um að ein fjöður geti orðið að fimm hænum. Svarti storkurinn lét bíða eftir sér en í kyrrðinni fóru eyrun á mér að opnast fyrir vorhljóðunum úr mýrinni; drophljóði, tísti, seytli, þyt, gjálfri og margs konar fuglasöng úr öllum áttum. Fuglar syngja víst ekki til þess að prýða heiminn né gleðja eyru Guðs eins og kirkjukórar, heldur aðallega til að merkja sér svæði. Sumir eru svo varir um sig að þeir syngja líka steinsofandi. Allavega mun það vera rétt sem segir í orðtaki sem ég bara kann á ensku: A bird does not sing because it has an answer, it sings because it has a song. Til mun vera söngur fálkans og það er einna sjaldgæfasti fuglasöngurinn. Það kemur flatt upp á okkur Íslendinga, sem erum aldir upp við Óhræsið eftir Jónas, en þau eru sögð systkin, rjúpan og fálkinn. Löngu áður en elstu menn muna urðu þau fyrir þeim álögum, að þrátt fyrir blóðböndin myndi rjúpan vera á eilífum flótta undan bróður sínum og líf hennar liggja við. Hvorugt getur að þessu gert. Þegar fálkinn hefur náð rjúpunni, slegið hana til jarðar, rifið hana á hol og býst til að tæta hana í sig, minnist hann þess eitt andartak að hann er að drepa systur sína, og þá syngur, eða öllu heldur veinar hann, örstuttan söng fálkans. Þeir fáu sem hafa heyrt þennan söng segja að það dyljist engum að hann sé sunginn af skerandi hryggð og dýpri kvöl en nokkur orð fá lýst. Ég þekkti þarna varla nokkurt lag enda munu vera til einar 2000 söngfuglategundir sem hver syngur sitt lagið. Lóur syngja víst allar sama lagboðann og sama textann, „dýrðin, dýrðin“, nema ein sem Jónas Árnason sagði einhvers staðar frá og söng „ég er kría, ég er kría“, en hún hefur vísast verið sálsjúk og þjáðst annað hvort af klofnum persónuleika eða sjálfsmyndarflökti. Þrátt fyrir vissar tilhneigingar mannfólks til þess að marka og auglýsa einstaklingseðli sitt og sérstöðu, syngur einnig það oftast sömu textana og sömu lögin líkt og fuglarnir. Ég hef samt heyrt af merkilegum þjóðflokki suður í Afríku (líklega útdauðum, hafi hann nokkurn tíma verið til), þar sem hver maður átti sitt sérstaka lag. Þegar kona úr þeim flokki hugsaði sér til barneignar fór hún ein út í skóg og hlustaði á það sem þar bauðst að heyra, líkt og ég þarna í fenjunum, þangað til hún heyrði lag fara að óma inni í höfðinu á sér. Hún lærði þetta lag og þegar hún fann manninn sem hún vildi eignast með barn, kenndi hún honum lagið og þau sungu það á stund getnaðarins. Ljósmæðurnar sungu það við fæðinguna, frændfólk og vinir sungu það svo við skírn, manndómsvígslu og giftingu, í stuttu máli, við öll tímamót í lífi barnsins. Þetta lag var aldrei sungið fyrir aðra persónu, því það var einkalag, lífslag þessa einstaklings. Það fylgdi honum og engum öðrum allt frá getnaði til dauðans og átti þátt í að skapa samfelluna í lífi hans. Að endingu hljómaði lagið þegar hann var dáinn og hvarf ofan í moldina. Eftir það var lagið aldrei framar sungið en var horfið úr heiminum eins og einstaklingurinn sem hafði átt það. Um síðir gafst ég upp á að bíða eftir svarta storkinum. Ég hafði að vísu heyrt mörg laglega sungin lög en fer líkast til á mis við hann í lífinu og hann við mig.