71. Á hundavaði um Balkansöguna
Það er ekki einfalt að gera langa sögu Balkanlandanna stutta en reyna má að byrja á tvennu sem Konstantínus mikli Rómarkeisari gerði á fjórðu öldinni: að leyfa kristni í ríkinu og stofna nýja höfuðborg sem bar nafn hans: Konstantínópel austur við Sæviðarsund. Eftir hans dag skiptist Rómaveldi í tvennt. Vesturhlutinn, með Róm fyrir höfuðborg og latínu að tungumáli, átti skamma og órólega ævi fyrir höndum. Það molnaði utan úr ríkinu, skattlönd brutust undan því, barbarar hertóku Róm og þeir veltu síðasta keisaranum úr sessi árið 476. Pólitískt framhaldslíf vesturhlutans varð síðan annars vegar í ríki Karls mikla og síðar Vestur-Evrópu, hins vegar í forystu páfans fyrir hinni rómversk-kaþólsku kirkju. Austrómverska ríkið hafði Konstantínópel fyrir höfuðborg og grísku að tungumáli. Í upphafi réð Konstantínópel fyrir Balkanlöndum, Litlu-Asíu og Austurlöndum nær, en ekkert varir. Fyrstu slavnesku þjóðirnar höfðu herjað suður á Balkanskaga strax á sjöttu öld en þegar þær voru orðnar sæmilega til friðs, komu nýjar öldur slava að norðan og austan; Serbar og Króatar. Enn seinna komu Búlgarar og loks Magyarar en þeir voru annarra ætta. Austrómverska ríkið tapaði löndum í Litlu-Asíu í hendur tyrkneskra þjóða og þó var það verra að það missti sjálft Landið helga í hendur heiðingja. Það varð seinna tilefni krossferðanna austur þangað, sem gerðu ekkert gagn en gróðursettu langvinna úlfúð og tortryggni milli kristinna manna og múslima. Frá upphafi hafði verið núningur í trúmálum milli Konstantínópel og Rómar en árið 1054 varð fullur skilnaður milli páfans í Róm og grísku rétttrúnaðarkirkjunnar undir stjórn patríarkans í Konstantínópel. Á fjórtándu öld lögðu Ottómanar undir sig mestallan Balkanskagann og loks féll Konstantínópel í þeirra hendur árið 1453. Þá lauk austrómverska ríkinu sem var orðið meira en þúsund ára og hafði lengi þjáðst af öllum þeim ellisjúkdómum sem tilheyra þvílíkum aldri. Mikinn beyg setti að Vestur-Evrópu við þessi tíðindi og ekki dró úr honum þegar Tyrkir tóku að herja til norðurs, unnu Ungverjaland og settust um Vínarborg. Lengra fóru þeir ekki en héldu verulegum hluta Balkanlanda fram á nítjándu öld. Tyrkir urðu aldrei Evrópumenn, það fannst hvorki þeim né öðrum. Þeir runnu ekki saman við hernumdu þjóðirnar heldur voru nýlenduherrar, annarrar trúar og annarra siða. Þeir voru ekki að öllu leyti slæmir húsbændur. Heimamenn fengu mestan part að vera í friði svo fremi þeir borguðu skattana. Tyrkir ráðskuðust ekki með trúarbrögð manna og voru yfirleitt miklu hlýlegri í garð Gyðinga en Evrópuþjóðirnar. Margir íbúar Balkanlandanna tóku íslamska trú, sumir af sýnd því þá lækkuðu skattarnir, aðrir af heilindum og halda trú sinni fram á þennan dag. En Balkanlöndin voru hersetin og einangruð. Þeir straumar sem mestu skiptu um þróun Vestur-Evrópu náðu aldrei inn yfir landamæri Tyrkjaveldis. Balkanlöndin misstu af endurreisninni, húmanismanum, siðbótinni, upplýsingarstefnunni, jafnvel iðnvæðingunni og urðu ósamferða öðrum Evrópulöndum. Frá sautjándu öld tók austurríska-ungverska keisaradæmið að þoka landamærum Tyrkjaveldis suður eftir skaganum á ný. Tyrkir hopuðu frá Slóveníu, Króatíu, Transsylvaníu og Ungverjalandi. Sigurvegararnir settu landnema, svo sem serbneska flóttamenn, niður á kraganum norðan við nýju landamærin. Þess háttar landamærasvæði hétu krajina, og þannig stóð á heilum héruðum inni í miðri Króatíu þar sem einungis bjuggu Serbar. Þegar leið á átjándu öldina gerðist margt anddrægt Tyrkjum á Balkanskaga. Þeir toguðust á um völd sín í milli. Rússar höfðu orðið stórveldi í tíð Péturs mikla og Katrínar miklu. Þeir vildu ólmir komast að sjó og þeir vildu líka hafa forystu fyrir öllum slövum. Þeir kyntu undir þjóðernishreyfingum á Balkanskaga og smám saman slitu ríkin sig laus undan Tyrkjaveldi eitt af öðru: Grikkland (1832), Rúmenía, Búlgaría, Serbía, Bosnía-Herzegovína og Svartfjallaland (1878), Makedónía og Albanía (1912). En það var mikil þjóðernisólga á skaganum og margir kepptu um lönd og völd. Fólkinu sem lenti undir Habsborgurum í stað Tyrkja þótti sumu sem það hefði farið úr öskunni í eldinn og það var bosnískur Serbi, Gavrilo Prinzip, sem missti þolinmæðina og skaut Ferdínand ríkisarfa Habsborgara í Sarajevo árið 1914. Í framhaldinu lýstu Austurríkismenn yfir stríði á hendur Serbum. Þá hófst fyrri heimsstyrjöldin og hún varð óðara að einhverju sem enginn réð við og allra síst þeir sem hófu hana. Eftir fyrra stríðið voru þau bæði leyst upp, keisaradæmi Habsborgara og Ottomanaríkið, sem lengst höfðu togast á um völd á Balkanskaga. Eftir mikla óróatíma stofnuðu Serbar, Króatar og Slóvenar suðurslavneska konungsríkið Júgóslavíu árið 1929. Það var brothætt sambúð og ýmis tilefni til ágreinings. Króatar og Slóvenar voru rómversk-kaþólskir en Serbar játuðust grísku rétttrúnaðarkirkjunni. Serbar þóttu sitja yfir hlut annarra og taka sér of mikil völd. Í síðari heimsstyrjöldinni brutust fasistar til valda í Króatíu og Bosníu og studdu Þjóðverja. Serbar börðust gegn nasistum og þar fór fremst skæruliðasveit Titós undir fána kommúnismans. Í heimsstyrjöldinni var barist af mikilli heift Króatía 191 á Balkanskaga og bæði Serbar og Króatar unnu skelfileg grimmdarverk hvorir á öðrum. Eftir stríðið náðu kommúnistastjórnir völdum á öllum skaganum nema í Grikklandi. Kommúnistar sussuðu á þjóðernishreyfingar og Titó tókst að sameina sex þjóðir í ríkinu Júgóslavíu. Þetta voru Króatar, Serbar, Slóvenar, Makedóníumenn, Svartfellingar og Bosníumenn, sumir þeirra múslimar. Allar höfðu þessar þjóðir nokkurt sjálfstæði innan ríkjasambandsins en að auki fengu tvö svæði víðtæka sjálfstjórn. Þau voru Kosovó, þar sem íbúar voru að mestu albanskir að uppruna, og Vojvodina þar sem ótal þjóðerni blönduðust saman án þess að nokkurt eitt þeirra væri ráðandi. Titó sleit snemma vinskap við Stalín og Sovétríkin en Búlgaría og Rúmenía voru dyggir ráðstjórnarsinnar. Tyrkir héldu landskika kringum Istanbúl og vestur við Adríahafið tórði Albanía, sjálfstæð en einangruð og fátæk. Titó hélt Júgóslavíu saman í þrjátíu og fimm ár en þegar hann dó árið 1980, hrundi efnahagur landsins og bældar þjóðernisværingar brutust fram. Milosevic, sem varð forseti Júgóslavíu árið 1989, kynti undir þjóðernisstefnu Serba innan ríkjasambandsins. Hann svipti Kosovó og Vojvodina stjórnmálalegri sérstöðu sinni. Eftir hrun Sovétríkjanna skipti um stjórnir í Búlgaríu, Rúmeníu og Albaníu og hörð átök urðu milli þjóðabrotanna innan Júgóslavíu. Slóvenar lýstu yfir sjálfstæði 1991. Sama gerðu Makedóníumenn og Króatar. Júgóslavneska hernum undir stjórn Serba var beitt gegn Króatíu og það skýrt þannig að vernda þyrfti serbneska minnihlutann þar gegn ofríki Króata. Fimmtungur Króatíu féll í hendur Serba, þar á meðal austurhéruðin. Króatar fengu lönd þessi aftur árið 1995. Serbneskir íbúar Bosníu reyndu að binda landið við Serbíu í stað sjálfstæðis sem kostaði miklar mannfórnir. Í þessum átökum áttu sér stað grimmilegar þjóðernishreinsanir. Fólk sem hafði öldum saman búið í sæmilegri sátt, þrátt fyrir mismunandi uppruna og mismunandi trúarbrögð, tók til við það á síðasta áratug tuttugustu aldarinnar að brenna ofan af hvert öðru og myrða granna sína. Þetta gerðu Serbar við Króata, Króatar við Serba, og báðir við þá Bosníumenn sem aðhylltust íslam. Þetta gerðu Serbar við Albani í Kosovó og Albanir aftur við Serba. Evrópu var illa brugðið því hún hafði þóst vaxin upp úr svona illsku. Í árslok 1995 náðist brothættur friður með svonefndu Dayton-samkomulagi, sem að mestu leyti batt enda á átökin.
