62. Vác, fangelsið og Horthy

Visegrad þýðir háborg. Nafnið lýgur ekki og það hefði kostað mig margan svitadropa að baksa þangað upp til að skoða rústir konungshallarinnar og Dónárhnésbótina ofan frá. Sendimaður Páfagarðs byrjaði bréf sitt til Sixtusar VI páfa þaðan með orðunum: „Ex Visegrado, paradiso terrestri“ (Ritað í Visegrad, Meyjafar og fíflaskip 162 Paradís á jörðu).26 En ég hafði ekki dug til þessa og tók ferjuna yfir til Nagymaros. Í annað sinn fór ég yfir Dóná sama daginn. Í handbókum hafði verið lofað hjólreiðastíg niður með ánni alla leið til Búdapest en það er uppgangur þarna á bakkanum og engan veginn var ætlandi á stíginn. Allt í einu var komin verksmiðja þar sem hann átti að liggja eða íbúðarhverfi. Gistihúsið í Vác lofaði öllum þeim lífsgæðum sem þungaflutningabílstjórar þurfa á að halda um nætursakir; miklum og góðum mat, mjúkum rúmum og sjónvarpi. Ég læt mat og rúm liggja milli hluta en klámrás var það eina sem náðist í sjónvarpinu; hér blésu vindar frelsisins stríðar en í hinni siðprúðu Slóvakíu. Hér í Vác lét keisaraynjan María Teresía í einhverju örlætiskasti byggja akademíu handa aðalsmannasonum, Theresianum. Þegar fram í sótti urðu önnur verkefni brýnni og þessu mikla húsi var breytt í tukthús fyrir pólitíska fanga sem höfðu ekki einasta hugsað óheimilar hugsanir heldur látið þær í ljós með orðum eða gjörðum. Til þess skorti hvorki tækifæri né tilefni því ungverska sagan líkist ekki hægum straumi Dónár heldur boðakasti og hringiðum í þröngu gljúfri. Þegar fyrri heimsstyrjöldinni lauk var keisaradæmi Habsborgara leyst upp og konungdómi þeirra yfir Ungverjum lauk snögglega. Það var ekki miklu að ljúka eins og á stóð, því stríðið hafði leikið Ungverja grátt. Fjárhagur landsins var í rúst, iðnframleiðsla lá niðri, akrar voru óplægðir og alls staðar var yfirfullt af örsnauðu flóttafólki, stríðsföngum og sneyptum hermönnum, þeim fáu sem náð höfðu heim af vígvöllunum. Um það bil tveir þriðju þeirra landa sem Ungverjar kölluðu ungversk fyrir stríðið lentu utan við landamærin að því loknu. Lærlingur og samverkamaður Leníns, Bela Kun að nafni, sneri heim frá Rússlandi, náði völdum og stofnaði ráðstjórn sem að vísu var aðeins við völd í 133 daga. Allt mistókst henni, bæði gott og illt, og sagan kallar þessa daga „rauðu ógnina“, en hægri stjórnina sem við tók „hvítu ógnina“. Íhaldsöfl sömdu nýja stjórnarskrá í skyndi og fengu manni að nafni Miklos Horthy öll völd. Meiningin var að Karl, sonur Franz Jóseps keisara, yrði seinna kóngur, en þegar til kom hafði hann ekki dug til þess og Horthy lítinn áhuga á því. Miklos Horthy hafði áður verið aðmíráll Austurríkiskeisara en næstu tuttugu og fjögur árin var hann bæði einvaldur í kónglausu konungsríki og flotalaus aðmíráll í strandlausu Ungverjalandi. Hann gerði sitt ýtrasta til að snúa klukkunni við; ná aftur hinum töpuðu löndum og endurlífga bælinguna og afturhaldið sem einkennt hafði valdatíð Habsborgara. Honum reyndist betra en ekkert fangelsið stóra í Vác, sem ég var hálftíma að ganga kringum eftir þungan vörubílstjórakvöldmatinn. Þar geymdi hann menn 26 Dallos, A. Reiseführer durch das Donauknie. [Budapest], Panorama 1985, s. 10. Ungverjaland 163 sem voru á öðru máli en hann um þjóðarhag. Honum fannst upprennandi fasisminn í nágrannalöndunum geðþekkur enda eftirlét Hitler honum, strax og hann hafði tök á, löndin sem Ungverjar höfðu áður ráðið í Slóvakíu og Rútheníu. Árið 1941 slóst Ungverjaland að fullu í hóp Möndulríkjanna og sendi glaðbeittan ungverska herinn til að berjast við Rússa. Tveim árum síðar var ekki lengur til neitt sem hét ungverskur her og Horthy fór svo lítið bar á að leita samninga við Sovétríkin um vægð. Það féll Þjóðverjum engan veginn í geð. Þeir hernámu landið 1944, settu Horthy aðmírál af og fluttu hann til Þýskalands. Horthy-stjórnin hafði staðið fyrir morðum, misþyrmingum og alls konar óhæfuverkum, sumum næsta reyfarakenndum eins og þegar hún lét Landmælingastofnun ríkisins falsa franska peningaseðla. Hún náði þó engum samjöfnuði við hrottaskapinn sem tók við þessa fáu mánuði sem leppstjórn nasista ríkti. Svo lagði Rauði herinn landið allt undir sig í apríl 1945. Aftur var allt í rústum. Af aðmírálnum er það að segja að Þjóðverjar héldu honum í stofufangelsi til stríðsloka. Bandamenn létu hann njóta svikanna við Þjóðverja og ákærðu hann ekki. Hann eyddi rólegum ellidögum í Estoril í Portúgal og dó þar árið 1957. Í erfðaskránni hafði hann mælst til þess að hann fengi leg í ungverskri mold, en þó ekki fyrr en síðasti rússneski hermaðurinn hefði yfirgefið Ungverjaland. Árið 1993 var þetta skilyrði uppfyllt og jarðneskar leifar hans voru fluttar heim til bæjarins Kenderes, þar sem hann hafði fæðst árið 1868. Þó að hálf öld væri þá liðin síðan líf bærðist með beinahröngli Horthys kom jarðarförin Ungverjum í mikið uppnám, því sumum fannst hann óþverri, öðrum mikilmenni.