61. Meyjafar og fíflaskip

Þegar maður ferðast langtímum saman með allt sitt á hjóli venst maður á reglusemi í meðferð smáhluta; myndavélin er fremst í töskunni, regnfötin á vísum stað, hnífurinn á sinn sérstaka vasa, lykillinn að hjóllásnum annan. Ævinlega höfðu allar þessar nauðsynjar beðið þolinmóðar á sínum stað, en nú var allt í einu lykillinn horfinn úr vasa mínum. Og af því ein bára er ekki stök hossaðist skömmu seinna lítið splitti upp úr festingunni á kerrunni. Þó að ég ætti bæði aukasplitti og varalykil var þetta hin mesta hremming. Óreiðan hafði allt í einu brotist inn í rótgróna skipan míns litla farandheims, en óreiðan er eins og kunnugt er komin frá fjandanum og hans eftirlætisverkfæri til að hrella sálirnar. Ég sneri við til að leita og engan sá ég annan rýna af þvílíkri natni niður í rifurnar á milli götusteinanna í Esztergom þennan dag en allt kom fyrir ekki. Ólán hafði hent tvívegis og samkvæmt málshætti var meira en líklegt að það gerðist í þriðja sinn. Tækifærin voru næg á leiðinni niður með Dóná, því höfuðborgarbúar voru í sunnudagsbíltúr og fylgdust meira með fljótinu silast hjá og trjánum sem ætluðu að fara að blómgast heldur en hjólreiðamanni í vegkantinum Hér rann Dóná þröngt því á tertíer-tímanum hafði jörðin ýfst upp í fjallakeðju á þessum slóðum. Vitaskuld hafði áin fyrir löngu sargað djúpan farveg gegnum fjöllin en hvorki án fyrirhafnar né málamiðlana svo að hér tók hún krappar beygjur. Þegar þessum gljúfrum, sem ýmist eru kölluð Olnbogi Dónár eða Dónárhnéð, sleppir þverbeygir áin til suðurs, þvert yfir ungversku gresjuna alla leið suður til Króatíu. Dóná er einkennilegt vatnsfall að því leyti, að á langri leið sinni rennur hún að minnsta kosti einhvern spotta í allar höfuðáttirnar; hér í austur, bráðum suður, seinna lítið eitt til vesturs og loks vænan spöl til norðurs nokkru áður en hún skellir sér út í Svartahafið og sekkur þar. Hún var straumþung hérna í þrengslunum og ábúðarmikil enda búin að fara langan veg og sögulegan. Að baki var hæsti kirkjuturn heims í Ulm, Dürnsteinkastali þar sem Ríkharður ljónshjarta sat í dýflissu. Að baki var einnig klaustrið í Melk, frægt úr Nafni rósarinnar og útrýmingarbúðirnar illræmdu í Mauthausen. Vín var að baki, þar sem Jóhanni Strauss hafði sýnst áin vera blá, svo blá. Einnig Hainburg, litla þorpið sem varla nokkur veit lengur hvers vegna er merkilegt, en það er af því að þegar Tyrkirnir komu þar á ofanverðri sautjándu öld og drápu alla 8000 íbúana, yfirsást þeim einn sem hafði skriðið upp í skorsteininn til að fela sig. Það var einvörðungu fyrir þessa yfirsjón þeirra sem tónskáldið Jósep Haydn varð seinna til, því þetta var afi hans. Það var annar í páskum og skemmtiskip frá Búdapest voru á siglingu. Vel klæddar konur stóðu við borðstokkinn og skyggndust um. Aftur í skut sat lúðrasveit og fyllti gljúfrið af hornablæstri. Árið 1719 seig annað skip niður eftir þessum gljúfrum og einnig þá stóðu konur við borðstokkinn. Það voru ungar konur og skipið var flatbotna prammi. Á þilfarinu hafði verið slegið upp skýlum úr timbri. Þetta skip á sér sess í sögu Dónársiglinganna og heitir das Moidleschiff, sem er svabísk mállýska og þýðir Meyjafarið, af því farmur þess var eitt hundrað og fimmtíu mannbærar og líklega mestan part hreinar meyjar. Sagan segir að þær hafi verið glaðar og reifar og sungið fjörug en svolítið blautleg lög svo undir tók í fjöllunum beggja megin árinnar. Sie hat zwei Brüstlein, die sind weiss Hüt´ du dich! Sie zeigt sie halb und dir wird heiss. Hüt´du dich! Hüt´du dich! Vertrau ihr nit, sie narret dich.25 En sagan hefur skrökvað öðru eins og þessu. Samtímis því sem hún fjarlægist raunveruleika augnabliksins einfaldar hún og skreytir og hana munar lítið um að breyta kvíða og áhyggju í glaðværan söng. Snemma á átjándu öldinni hopuðu Tyrkir undan austurrísk-ungverska hernum suður og austur eftir Balkanskaga. Meira og minna auð og ónotuð lönd komu undan veldi þeirra líkt og undan sköflum á vori. Þau þurfti að fylla af nýju fólki sem gat hlíft ríkinu ef Tyrkinn sneri aftur; fólki sem gat verið stuðpúði og spik utan á kjöti keisaradæmisins. Karl Alexander af Würtemberg hafði lofað undirforingjunum sínum sem voru í varðstöðu á hinum nýju landamærum, að hann skyldi senda þeim hraustar stúlkur ofan úr sveitum Svartaskógar, Svabíu og Bæjaralands. Þeir gætu svo barnað þær og gifst þeim í þeirri röð sem þeir vildu, því þeir mættu búast við að þurfa að dvelja þarna ævilangt í þjónustu við föðurlandið. Og hann klikkaði ekki á þessu. Hvað var ekki í sölurnar leggjandi fyrir hermennina sem stóðu vörð um nýlendurnar? Hann lét kostaboð berast út um sveitirnar heima fyrir: Frítt far fyrir ungar konur! Frítt far niður Dóná til nýlendnanna í Banat! Fimmtíu dalir í heimanmund úr sjóði furstans handa hverri konu, og þegar niður eftir kæmi gætu þær valið úr þúsundum langstaðinna karla, bara ef þær létu barna sig og kæmu aldrei aftur. Keisaradæmið var ekki bara að sigra Tyrki, heldur nema ný lönd og auk sverðsins þurfti til þess ónotuð, germönsk móðurlíf. Sögunni er ekki fyllilega treystandi um hvað þær sungu eða hvort þær sungu, stúlkurnar, en móðurlíf þeirra voru tekin til kostanna þegar þær komu til Banat. Árið 1931 voru enn þrjú hundruð og fimmtíu þúsund þýskumælandi afkomendur þessara kvenna í Vojvodina, nyrst í Serbíu. En hjól lukkunnar snúast með óútreiknanlegum hætti og eftir seinni heimsstyrjöldina var þetta fólk að miklum hluta hneppt í þrældóm hjá Rússum, myrt, rekið í útlegð eða flúði af sjálfsdáðum. Hvaða máli skiptir það svo sem, þegar mannkynssagan er sögð, hvort þær voru glaðværar og sungu eða hímdu kvíðnar við borðstokkinn meðan pramminn seig hægt niður ána? Enn lengra aftur í fortíðinni, aftur á miðöldunum, má greina annað skip á ferð niður ána, stultifera navis, fíflaskipið, og allt aðra sögu. Kannski sigldi fíflaskipið ekki nema um hugheima og aldrei á þessu mórauða vatni árinnar. Kannski er sigling þess bara sögn en ekki veruleiki, en við skulum minnast orða heilags Ágústínusar, að okkur varði mest um merkingu hlutanna en litlu um tilveru þeirra. Fíflaskipið var í förum niður eftir stórfljótunum, stórt skip sem rak stjórnlaust fyrir straumi niður til ósanna sem þeirrar tíðar menn upp með ánum höfðu fæstir séð en vissu að voru þarna. Um borð voru örvita menn og konur, geðsjúkt fólk, vitfirrt, fávíst, fatlað og siðblint. Meðan skipið barst niður fljótið var kænum róið úr þorpunum á bökkunum þangað út og þorpsfíflið, sem lengi hafði valdið angri og óþægindum, var sett um borð. Alltaf fjölgaði í áhöfninni eftir því sem neðar dró. Enginn um borð var þess umkominn að stýra skipinu né stjórna því. Það seig niður fljótið fyrir hægum straumnum og til lands barst háreysti og söngur hinna vitfirrtu. Fíflaskipið sigldi burt með úrgang þorpanna við fljótið, líkt og sorpbílarnir losa okkur reglulega við ruslatunnurnar. Uppi með fljótinu var því trúað að sjálfur Guð héldi með hendi sinni um stjórnvöl skipsins og stefndi því um síðir beint upp til Paradísar, þar sem vesalingarnir um borð ættu vissulega í vændum betri tíð en í þorpunum heima. Og skipið lónaði niður fljótið, út úr ósnum, út á þau höf sem enn í dag eru látin taka við úrganginum sem fólk vill ekki geyma í grennd sinni. Vísast tók það hvergi land heldur fórst í þessum höfum með öllu innanborðs og kannski hefur áhöfnin á endanum náð til Paradísar.