60. Esztergom og einhyrningurinn

Uppi á hæðinni sunnan við ána stendur dómkirkjan í Esztergom, sú stærsta í Ungverjalandi, nýklassísk bygging frá nítjándu öld og ekki heillandi. Ég hafði komið hér áður og í millitíðinni hafði þakið brunnið, en þess sáust engin merki. Í kirkjunni og umhverfis hana var mannmergð. Það var helgidagur og þótt vorið væri tæpast komið var það greinilega í aðsigi. Utan við kirkjuna lék stúlka klassískan strengleik á fiðlu sem hefði sómt sér vel í litlum sal í rókókóstíl fyrir fámennum hópi fagurkera. Þetta var tónlist fyrir konur í krínólínu en hún var í eiturgrænum jogging-buxum og hafði rennilásana á skálmunum opna upp að hné. Hvorugt virtist draga úr ölmusugæðum fólksins sem eigraði um kirkjuhlöðin í ótímabærum vorhug og vindlakassinn við fætur henni var orðinn botnfullur. Skyldurækni rak mig inn í kirkjuna fremur en áhugi. Þetta var, hvað sem öðru leið, höfuðkirkja landsins og þegar hún var vígð stjórnaði sjálfur Franz Liszt kirkjusöng og nafni hans Franz Jósep var mættur, keisari Hins heilaga rómverska ríkis með aðsetur í Vín og konungur Ungverjalands. Það var af kurteisi við Ungverja að þetta voru aðgreind embætti og sami maðurinn því bæði kóngur og keisari. Þess vegna dugði ekki ávarpið „hans keisaralega tign“ heldur varð að segja „hans keisaralega og konunglega tign“ til að öllu væri til skila haldið. Það er lykilatriði til að skilja hina dularfullu skammstöfun sem ævinlega tengist nafni Franz Jóseps: k.u.k. (kaiserlich und königlich). Í tilefni dagsins var Dónársafnið illu heilli lokað en víðfrægt kirkjulistasafn bæjarins var hins vegar opið. Ungverjar virðast hafa haft auga fyrir hasar og blóði drifinni kirkjulist. Píslarvottarnir á myndum þeirra voru ekki einasta hálshöggnir, heldur höfðu yfirleitt allir útlimirnir verið höggnir af þeim áður og raðað skilmerkilega í kringum aftökustaðinn. Á vegg var málverk af konu í hefðarlegum rauðum kjól með púffermum. Höfuðið var einkennilega kúlulaga. Málarinn notaði sama lit í mjóar rauðar varirnar eins og í kjólinn. Ennisband hélt hárinu uppi svipað og á nútímakonu sem ætlar að fara að mála sig. Konan sat í skógarjaðri og hjá henni lá skepna sem líktist í fljótu bragði hesti. Þegar betur var að gáð reyndist skrokkurinn þó ekki hestskrokkur heldur af antílópu, niður úr hökunni lafði geithafursskegg en sérkennilegast var að fram úr miðju enninu, ofanvert við augun, skagaði langt horn. Það var ekki undir metra að lengd og oddhvasst. Þetta var sem sagt einhyrningur og þótt hann væri í góðum félagsskap við hefðarkonu, starði hann raunamæddur aftur yfir lend sína. Það fór ekki milli mála að hann saknaði einhvers og maður vissi óðara að það var frelsið. Í baksýn voru laufrík eikartré, milli þeirra spruttu litríkir fíflar. Glitti í lygnt vatn á bak við trén? Hér er löng saga að baki. Einhyrningar voru fáséð dýr, afskaplega fótfrá, styggari en andskotinn og aðeins eitt ráð til að veiða þau og það var að fara með jómfrú á slóðir þeirra. Jafnskjótt og þeir sáu jómfrú stilltust þeir, hættu öllum hlaupum en komu og lögðu höfuðið í kjöltu henni. Einhyrningurinn á þessari mynd horfði raunamæddur yfir lend sér af því að veiðimennirnir voru enn spölkorn utan við rammann, rétt ókomnir og mundu von bráðar stinga hann á hol með löngum lensum. Myndin var á kirkjulistasafni af því kirkjan hafði vafið sögurnar um einhyrninginn inn í táknmál trúarinnar. Á þeim þúsundum einhyrningamynda sem finna má á máluðum töflum, ofnum teppum og lýstum bókum, er jómfrúin alltaf inni við beinið María mey, og kirkjufaðirinn Jóhannes Chrysostómos kvað upp úr með það strax um aldamótin 400, að einhyrningurinn væri tákn fyrir sjálfan Jesúm. Veiðimennirnir sem vinna á honum eru, eins og nærri má geta, staðgenglar rómversku hermannanna sem hengdu Krist upp á Golgata. Einhyrningar voru langt að komnar skepnur og óneitanlega urðu miklu fleiri til að lýsa þeim en nokkurn tíma höfðu séð þá. Þeirra er getið í eldfornum indverskum sögum og í Kína voru einhyrningar eins konar lukkudýr ásamt drekanum, fuglinum Fönix og skjaldbökunni. Það var samt ekki einhyrningunum sjálfum að þakka að þeir urðu frammádýr í kristinni táknfræði, heldur þýðingarvillu. Ptólemeos II Egyptalandskonungur réð til sín ekki færri en sjötíu Lóðrétti bragginn og tvo fræðimenn til að snara Mósebókunum og öðru efni Gamla testamentisins af hebresku yfir á grísku á miðri þriðju öld fyrir Krist. Verkið tók sjötíu og tvo daga og þessi fyrsta þýðing var kölluð Septuaginta. Fræðimennirnir réðu vissulega yfir miklu bókviti en vissu lítið hagnýtt um skepnur, svo sums staðar slæddist orðið monokeros inn í gríska textann, sem bókstaflega þýðir einhyrningur, þar sem venjulegir hyrndir stórgripir voru til umræðu í frumtextanum. Sex hundruð árum seinna þegar heilagur Hírónímus þýddi Gamla testamentið á latínu var hann greinilega efins um áreiðanleika þessa heitis en áræddi ekki annað en endurtaka villuna. Kirkjufeðurnir urðu afar hrifnir af þeim ótæmandi möguleikum sem þetta staka horn gaf þeim til túlkunar. Lýsingar á hinum furðulegu einhyrningum voru jafnframt teknar upp í náttúrufræðirit, svo fræðimenn og kennimenn kirkjunnar lögðust á sömu árina að halda einhyrningum kirfilega til haga í hugum miðaldamanna. Er fram liðu stundir safnaðist þess vegna mikill fróðleikur saman um þessa skepnu sem enginn hafði séð. Einhyrningar héldu sig á fáförnum slóðum, voru ekki áreitnir við aðrar skepnur en börðust heiftarlega sín í milli. Samt voru þeir svo blíðlyndir að þeir vildu engu gera mein og stigu helst aldrei fæti á lifandi veru. Þess vegna bitu þeir ekki gróandi gras heldur leituðu fallinna stráa. Sést hafði til þeirra gera krossmark með horninu yfir lindum áður en þeir drukku af þeim og við það varð jafnvel baneitrað vatn drykkjarhæft. Einhyrningar urðu eitt þúsund ára gamlir og þeir höfðu sál. Þeir blönduðu sér í framrás sögunnar, því þegar herforingjar Gengis Khan ætluðu að ráðast á Indland, kom á móti þeim einhyrningur og bað þá skila til húsbónda síns að nú væri tímabært að hann hypjaði sig heim. Stórfurðulegt var að þessi einhyrningur var grænhærður og þannig hærðar skepnur sáust ekki aftur fyrr en á tímum pönksins. Var svona dýr í raun og veru til? Um aldamótin 1800 sagði franski dýrafræðingurinn Cuvier að það væri útilokað að eitt horn gæti vaxið út úr beinsaumnum framan á hrosshaus. Litlu seinna græddi þó háskólaprófessor kálfshorn framan á ennið á hesti og sagði að víst væri þetta hægt. Þetta voru menn úr byrjandi heimi raunvísinda sem höfðu álpast inn í táknheim og tal þeirra hefði þótt skrýtið á miðöldum og afar óviðeigandi. Þá voru allt önnur sjónarmið uppi á teningnum. „Nos quid quid illud significat faciamus et quam sit verum non laboremus,“ sagði heilagur Ágústínus um einhyrninginn; „það sem skiptir okkur máli er hvaða merkingu skepnan hefur, hitt kemur okkur lítið við hvort hún er til eða ekki“. Samt fór ekki hjá því að það truflaði fólk hve langt var liðið frá því síðast hafði sést til þessara stórmerkilegu dýra. Norður í Póllandi gekk sú saga að þetta væri af því að einhyrningarnir hefðu látið svo illa um borð í örkinni að Nói hefði hent þeim útbyrðis. Frá Úkraínu fréttist jafnvel að einhyrningar hefðu aldrei komið um borð í örkina, því þótti þeirra hefði verið svo mikill að þeir vildu synda sjálfir. Nærri lá að þeim tækist þetta, en undir lok flóðsins var svo af þeim dregið, að þegar litlir spörfuglar settust á horn þeirra á sundinu máttu þeir ekki við því og sukku til botns. Engu að síður var alltaf nokkurt framboð á einhyrningshornum og verðið geysihátt enda höfðu þau ótrúlegan lækningamátt og voru allra meina bót. Það reið á að varast falsanir. Jakob I Skotakonungur vildi hafa vaðið fyrir neðan sig þegar honum bauðst horn til kaups og lét uppáhaldsþjóninn sinn súpa á banvænu eitri til þess að prófa hvort hornið væri ekta. Mulningur úr ekta einhyrningshorni hefði nefnilega gert áhrif eitursins að engu. Með þessu sannaði hann að þetta tiltekna horn var fölsuð vara en missti að vísu þjóninn. Leitin að sannleikanum kostar ávallt fórnir.