6. Gjaldþrota sögustaður

Það var á svölum aprílmorgni að ég hjólaði aftur frá Sopot til Gdansk og rataði á gamla miðbæinn eftir fáeinar villur. Aðspurðir vegfarendur voru að vísu fúsir að greiða mér leið en hvorki skildu þeir nógu vel spurningarnar né ég svörin. Pólland 19 Hliðið að Lenín-skipasmíðastöðinni í Gdansk var læst með hengilás og járnstengurnar í hliðgrindinni voru farnar að ryðga. Innan hliðs höfðu frakkir njólar brotist upp um sprungur í malbikinu og engir voru þar á ferð nema villikettir. Hér höfðu engin skip verið smíðuð árum saman og allt var úr sér gengið og yfirgefið eins og á öðrum aflögðum iðnaðarsvæðum sem enginn hlúir að nema rétt á meðan þau gefa arð. Samt er þetta eyðibýli einhver markverðasti sögustaður tuttugustu aldarinnar og það ekki bara í Póllandi heldur á heimsvísu. Í desember árið 1970 lögðu verkamennirnir í stöðinni fyrst niður vinnu en stóðu síðan fyrir uppþotum sem breiddust út um borgirnar þrjár. Tilefnið var vöruverðið; laun hrukku engan veginn lengur fyrir nauðsynjum en vitaskuld bjó fleira að baki. Þetta var ekki fyrsta uppreisnin gegn kommúnistastjórninni í Varsjá. Árið 1956 var gerð uppreisn í Poznan. Þá felldi herinn sjötíu manns og stalínistinn sem þá fór með völd var í kjölfarið látinn víkja fyrir Gomulka, sem var sóttur í tukthúsið. Árið 1970 var líka reynt að skjóta uppreisnina í Gdansk niður og fjörutíu og fjórir féllu, en svo var Gomulka settur af og Gierek kom í hans stað. Stjórnin sagði eins og alltaf að þarna hefði pólskur almenningur hvergi komið nærri heldur hefðu flugumenn að vestan efnt til þessa óvinafagnaðar og beitt fyrir sig ræflum. Allur almenningur þekkti bæði vöruverðið og tilefnin. Gierek tók lán hjá bönkum vestan við járntjald til að greiða niður framfærslukostnað landsmanna svo þeir yrðu lengur til friðs. En það var eins og að pissa í skóinn sinn. Efnahagur Póllands var á heljarþröminni fyrir, og eftir þetta ekki einu sinni það. Verkfallsmenn unnu ekki beinlínis sigur árið 1970 en ósigur stjórnvalda var samt ótvíræður. Áratug síðar, árið 1980, boðuðu verkamennirnir í skipasmíðastöðinni aftur til verkfalls gegn óstjórn og ófrelsi og fengu nú hljómgrunn um allt Pólland. Hreyfingin Samstaða var stofnuð og fyrir henni fór þrekinn og rammkaþólskur rafvirki, Lech Walesa. Hann hafði fæst það til að bera sem prýddi stjórnmálamenn þessara ára, nema þetta óútskýranlega sem gerði að á skömmum tíma gengu tíu milljónir manna til liðs við verkalýðshreyfinguna sem hann stóð fyrir og varð heimskunn. Þetta voru varasamir og erfiðir tímar fyrir alla. Ríkisútvarpið íslenska þurfti daglega að flytja fréttir af þessum manni en gat lengi vel engan veginn komist að niðurstöðu um hvort segja ætti Walesa, Wávensa eða Valensa. Pólska stjórnin var milli steins, sem var almenningur, og sleggju, sem var Moskva. Allir óttuðust sovéska hernaðaríhlutun eins og í Tékkóslóvakíu árið 1968. Vestrænum leiðtogum varð verulega órótt. Willy Brandt, Helmut Schmidt og Olof Palme töluðu í sussandi tón til Samstöðu, því tiltæki hennar var ekki bara uppreisn gegn pólsku stjórninni heldur einnig hinni snyrtilegu skiptingu Evrópu sjálfrar milli austurs og vesturs. Og innan Samstöðu var ekki samstaða um það hvert skyldi stefna. Sumir vildu forðast að espa stjórnvöld og sættast á lágmarksúrbætur, aðrir vildu afnema einsflokkskerfið tafarlaust og segja Pólland úr Varsjárbandalaginu. Í ágúst 1980 gerðu pólska stjórnin og forvígismenn Samstöðu með sér samning sem fól það í sér að stjórnin viðurkenndi tilverurétt Samstöðu og umboð hennar. Aldrei fyrr höfðu stjórnvöld í neinu kommúnistaríki þurft að lúta svo lágt að viðurkenna, hvað þá semja við stjórnarandstöðu. Aldrei fyrr hafði flokkur verkalýðsins sjálfs þurft að semja við einhvern verkalýð. Samstöðu óx fiskur um hrygg, meira en stjórnin þoldi og í desember 1981 voru fyrir vikið sett herlög og forystumennirnir læstir inni. Tveim árum síðar voru Lech Walesa veitt friðarverðlaun Nóbels. Pólsk stjórnvöld reyndu með illu og góðu, hótunum og mútum, að buga Samstöðu en allt kom fyrir ekki. Árið 1988 máttu þau aftur setjast að samningaborði með henni, tilneydd af þrýstingi erlendis frá og sívaxandi óvinsældum innanlands. Þegar upp var staðið hafði pólska stjórnin gengið að öllum kröfum Samstöðu, tuttugu og einni talsins, meðal annars þeirri að halda kosningar. Það er ofsagt að þær hafi verið frjálsar en þó voru þær frjálsari en nokkrar kosningar aðrar í austantjaldsríki. Samstaða fékk níutíu og níu þingsæti af þeim hundrað sem kosningafyrirkomulagið framast leyfði þeim. Ári síðar var Lech Walesa kjörinn forseti með yfirburðum