59. Dóná

Snemma að morgni annars páskadags, mettur af morgunverði Margrétar, óþreyjufullur eins og ferðamanni ber, fór ég yfir stálbitabrúna til Ungverjalands, tók út fórintur, settist síðan á vegrið og horfði til baka yfir ána miklu. Það rífast engir um að Dóná sé næstlengsta vatnsfall Evrópu. Langflestir beygja sig fúslega undir þar að lútandi staðhæfingar landfræðinga, sem hvíla á ótal gps-punktum og gervitunglamyndum. Menn draga heldur ekki í efa að þrjú hundruð þverár renni til Dónár úr öllum höfuðáttum af vatnasvæði sem er átta sinnum stærra en Ísland. Engir vefengja réttindi fólks til að nefna ána mismunandi nöfnum; Donau, Dunaj, Duna, Dunav, Dunarea, Dunay, og flestir viðurkenna jafnvel þá sérvisku sígauna að kalla hana ryklausan veg. En öldum saman hafa lærðir og leikir þrefað um hvar uppspretta árinnar sé. Herodótos, Strabó og Júlíus Sesar höfðu skoðanir á málinu, því alveg frá upphafi þóttust menn endilega þurfa að vita uppruna allra fyrirbæra. Framan af var umræðan á hastarlegum villigötum. Langt er síðan því var vísað á bug að Dóná renni ofan úr Pýreneafjöllunum. Þeir sem héldu fram að hún kæmi úr hinni dularfullu Hesperíu, landi Vesturdísanna, eru fyrir löngu orðnir heimaskítsmát, enda reyndist land þetta uppspuni. Menn brosa núorðið að röksemdafærslu Jóhanns Hermanns Dielheim, sem hélt því fram árið 1785 að á tindi Abnoba-fjalls (hvar sem það átti nú að vera) stæði hús og úr þakrennunni vestan megin kæmi í rigningatíð spræna sem væri efsta uppspretta Rínarfljótsins, en bunan austan af húsinu væri uppspretta Dónár. Það myndi með réttu særa tilfinningar fólks fyrir mikilleika náttúrunnar, ef smiðshendur hefðu skapað upphafið að öðrum eins vatnsflaumi. Nei, núorðið eru allir sammála um að upptök Dónár séu í fjalllendinu sem kallað er Svartiskógur, vestast og syðst í Þýskalandi. En sé kafað dýpra í málið er úti um sættir og frið. Opinbera útgáfan er sú að Dóná verði til í bæ sem heitir Donaueschingen, þar sem tveir lækir renna saman í einn. Annar lækurinn heitir Brigach, hinn Breg, en saman heita þeir Dóná. Þegar ég var stúdent í Freiburg fyrir löngu, kom ég oft í þennan fjallabæ. Í fríum hafði ég þann starfa að aka Riegeler-bjór við annan mann frá brugghúsinu til þeirra byggða uppi í Svartaskógi, þar sem menn kusu að drekka þann bjór umfram alla aðra. Svo var um marga bjórdrykkjumenn í Donaueschingen og við fluttum þangað stæðu eftir stæðu af fullum bjórflöskum og tókum tómar til baka. Á bakaleiðinni drukkum við bjór sem við höfðum stungið undan eða fengið gefins. Vörubílstjórinn gat drukkið enn meiri bjór en ég, enda atvinnumaður en ég íhlaupapiltur. Hann hafði tvær mislangar spýtur meðferðis og þegar hann varð þreyttur í bensínfætinum skorðaði hann þær milli bensíngjafarinnar og mælaborðsins; sú styttri var fyrir sveitavegi, sú lengri fyrir hraðbrautir. Svo teygðum við úr fótunum og supum bjórinn og vegna þessa á ég ljúfar og ánægjulegar minningar um Donaueschingen og fólkinu þar get ég vel unnt þess að eigna sér heiðurinn af upptökum Dónár. En svo einfalt er málið ekki. Til eru einarðir talsmenn þess að Breg sé upphaf Dónar og lækurinn Brigach bara fyrsta þveráin, ef þverá skyldi kalla. Máli sínu til staðfestingar benda þeir á að lækurinn Breg sé 48,5 metrum lengri en Brigach. Sé farið út í þannig mælingar á annað borð eru góð ráð dýr fyrir þá sem vilja að Brigach sé uppsprettan. Breuninger nokkur benti þó á það í riti frá árinu 1718 að vatnið í Breg sé fúlt en vatnið í Brigach ferskt og bragðgott, en hæpið er að láta landfræðilegar staðreyndir velta á hverfulu skynmati. Þá þyrfti ekki annað en pissa í Brigach til að breyta upptökum Dónár. Sagt er að fyrrum hafi þriðji lækurinn skoppað niður hlíðina milli hinna beggja en hann hafi verið leiddur í rör árið 1820, en sé hin eina rétta uppspretta Dónár. Öllum finnst samt ósmekkleg sú tilhugsun að þetta 2888 km langa fljót byrji í ryðguðu röri. Þeir sem hafa yfirvegun og hugarró til að meta málsatvik, rök og horfur, telja affarasælast að sættast á að upphaf árinnar sé í Donaueschingen. Ekki af því að það sé endilega hið sanna í málinu, heldur þvert á móti af því að sannleikurinn verði aldrei fundinn og friður sé betri en sannleikur. Það er heldur engin rökleysa að halda því fram að þegar tvennt kemur saman verði til eitthvað alveg nýtt; það eigi eins við um læki og til dæmis foreldra þeirra sjálfra sem kappsamlegast deila. En áin hefur ekki runnið nema um það bil fimmtíu kílómetra þegar annað tilvistarlegt vandamál kemur upp, því nálægt þorpinu Immendingen (einnig þar höfðu íbúarnir mikla ánægju af að drekka Riegeler-bjór á árum áður) hverfur nýbyrjuð Dóná skyndilega ofan í jörðina og farvegurinn tæmist með öllu. Hún er sögð koma upp aftur nokkru neðar og halda áfram ferð sinni austur um Evrópu, en hver er til frásagnar um það sem gerist í iðrum jarðar? Einhver hefur haldið því fram að hún taki níutíu gráðu beygju neðanjarðar og renni raunar suður til Boden-vatnsins, og þessvegna eigi Dóná í rauninni alls ekki framhald sitt í svonefndri Dóná, heldur þvert á móti í Rínarfljóti, sem einmitt rennur úr Boden-vatni. Þetta tilbrigði leiðir ekki einasta í vatnafræðilegar ógöngur heldur líka rökrænar, því hvaða vatn er það þá sem kemur úr jörðu og rennur áfram handan við Immendingen austur til Svartahafs og hvaðan kemur það? Ekki ein Dóná heldur tvær? Einnig hér hafa menn orðið að taka djarflega afstöðu í tvísýnu máli, nefnilega þá að engin rof verði milli upphafsins og framhaldsins; að vatnið sem hverfur í jörðu og vatnið sem aftur kemur upp úr jörðu nokkru neðar sé eitt og sama vatnið og hvort tveggja heiti Dóná. En fræ efasemdanna eru mörg þótt þau bæri ekki á sér djúpt í jörðu, eða eins og Sigurður Nordal orti: „…sjaldan verður ósinn eins/ og uppsprettuna dreymir.“ En þar sem ég stóð á bakkanum, þúsund kílómetrum neðan við uppsprettuna og öll vandamál henni tengd, rann hin mikla Dóná hægt og þungt. Enginn getur dregið raunveruleika hennar í efa eða talað sig upp í að eiginlega renni hún í allt aðra átt eða sé jafnvel ekki til. Stundum ofreyna menn einfaldlega hæfileika sinn til að hugsa og gleyma málshættinum Don´t push the river, it flows by itself.