57. Slavar

Slóvakar eru óumdeilanlega slavar en ótal aðrar þjóðir hafa komið við í landinu og skilið eftir sig litningahrafl. Við Íslendingar vitum nokkurn veginn að x% af erfðum okkar eru úr körlum, sem flúðu undan sköttunum í Noregi, og y% úr írsku kvenfólki, sem þeir stálu í leiðinni, en erfðablandan í Rodinu sálugu, Frantisek og Irmu er miklu flóknara mál. Vitað er að áður en þjóðflutningarnir miklu hófust átti keltneskur þjóðflokkur heima í núverandi Slóvakíu. Hann var kallaður Boii og nafnið lifir í heitinu Bohemia eða Bæheimur. Það er þessum keltum með öllu óviðkomandi að ábyrgðarlitlir gleðimenn eru kallaðir bóhem. Germanskar þjóðir; markómannar og kvadar, hröktu þá síðar út úr sögunni. Rómverjar drógu landamæri sín eftir Dóná og eftirlétu germönskum barbörum að mestu löndin norðan árinnar. Kringum Krists burð lögðu þeir samt undir sig mjóa sneið á norðurbakkanum í núverandi Slóvakíu en létu lengi þar við sitja. Það var ekki fyrr en kringum árið 170 eftir Krists burð, að Markús keisari Árelíus sá ástæðu til að ráðast inn í lönd markómanna, því þeir voru hættir að virða landamærin. Hann hrakti þessa barbara upp með ánni Hron til að fá frið, þótt hann undir niðri grunaði að það kæmi fyrir lítið. Seinna komu Gotar til Slóvakíu og settust þar að litla hríð á flótta sínum undan húnum og enn síðar varð Slóvakía hluti af skammlífu ríki Atla Húnakóngs. Þá birtust slavar, bjuggu um sig til frambúðar í þessu skógi klædda hæðalandslagi og eru enn ófarnir. Slavarnir komu að óvörum. Fornþjóðirnar vissu varla að þeir væru til og skráðu lítið á bækur um þetta fólk, fyrr en það á sjöttu öld flæddi óforvarendis suður um allan Balkanskaga og var á svipstundu orðið alls ráðandi norðan frá Eystrasalti suður að Eyjahafi. Gríski sagnaritarinn Herodótos hafði heimsótt nýlendur Grikkja norðan við Svartahaf en sagði mest frá skýþum. Hann minntist þó á dularfullt fólk sem hann kallar neuri og átti að búa upp með ánum Dnjepr og Dnjestr. Sumir halda að hér eigi hann við slava, en Herodótos segir fátt af þeim annað en að á vissum árstímum breytist þeir í úlfa. Hvaða fólk voru þessir slavar sem birtust öllum ókunnugir norðan úr blánum? Þeir voru í fyrsta lagi indó-evrópskir og runnir frá sameiginlegum en ókunnum forfeðrum flestra Evrópubúa. Slavnesk tunga er af sama stofni og keltnesk mál, gríska, latína og germönsku málin og geymir eins og þau einhverjar leifar af upprunalega indó-evrópska málinu. Aðrar indó-evrópskar þjóðir urðu fyrri til að aðgreina sig frá sameiginlegum stofni en slavar. Hugsi maður sér ættartré indóevrópskra mála, þá eru neðstu og elstu greinarnar til dæmis hið löngu týnda mál hittíta, forngríska og þrakverska, til miðgreinanna teljast keltnesk mál og ítölsk, en efstu og yngstu greinarnar eru germönsk mál, baltnesk og slavnesk. Með nokkurri einföldun má segja að slavar hafi verið nýorðnir slavar þegar þeir komu fram á sjónarsvið sögunnar. Þess vegna töluðu þeir allir að heita mátti eitt og sama málið og höfðu þá enn ekki haft ráðrúm til að þróa mismunandi mállýskur, afbrigðilegar sagnir og óreglulegar fallbeygingar. Líklega tóku þeir sig upp frá austanverðu Póllandi eða vesturhluta Úkraínu og héldu suður á bóginn á fimmtu og sjöttu öld. Allavega ritaði Jóhannes frá Efesus eftirfarandi og var greinilega illa brugðið: „Árið 581, hið þriðja frá láti Jústíns keisara, var einnig alræmt fyrir þá sök að bölvuð þjóð sem kallast slavar flæddi yfir allt Grikkland og lönd Þessalíumanna og alla Þrakíu, hertók borgir og fjölmörg virki, eyddi og brenndi og leiddi fólk í þrælkun, gerði sjálfa sig að herraþjóð í gjörvöllu landinu, settist þar að með valdi og dvelur þar nú óttalaust eins og það tilheyrði þeim. Fjögur ár eru nú liðin og enn búa þeir vandræðalaust í landinu því að keisarinn á í stríði við Persa og hefur sent allan her sinn austur á bóginn. Þarna dvelja þeir og dreifa sér um allar byggðir eins langt og Guð leyfir, ræna, brenna og taka fólk herfangi.“ Framan af þessari skyndilegu útrás höfðu slavar enga áberandi löngun til að stofna ríki og líklega kunnu þeir það ekki. En þeir lærðu af grönnum sínum og á níundu öld stofnuðu þeir ríki í Slóvakíu sem hét Mórava, nokkru áður en Piast-ættin stofnaði konungdæmi í Póllandi. Einn af fyrstu Mórövukóngunum hét Rastislaw. Hann varð fyrir töluverðum ágangi af kristnum trúboðum að vestan en skildi illa hvað þeir vildu, svo hann bað Miklagarðskeisara blessaðan að senda sér trúboða sem gæti talað á skiljanlegri slavnesku. Rastislaw var það jafn auðsætt og öðrum að skurðgoðin gömlu sem þeir höfðu tekið með sér að norðan voru luraleg og engan veginn selskapshæf í kristinni Evrópu. Keisarinn brást vel við og sendi honum bræðurna Konstantín og Methodíos. Þeir voru frá Þessalóníku í Grikklandi og höfðu alist upp við bæði grísku og slavneska tungu, auk þess að vera hámenntaðir guðfræðingar og þaulreyndir erindrekar. Bræðurnir reyndust betri en engir og tóku til hendi í ríki Mórava. Þeir innleiddu þar réttrúnaðarkristnina sem tíðkaðist í Miklagarði. Þá sömdu þeir slavneskt stafróf og notuðu gríska bókstafi svo lengi sem þeir dugðu, en sömdu þá aðra sem þurfti til viðbótar. Þetta er kýrilíska stafrófið sem svo er nefnt, af því Konstantín tók seinna upp á að kalla sig Kýrillus. Á þetta nýja bókmál sem kallast kirkjuslavneska þýddu þeir Biblíuna og nokkur uppbyggileg rit önnur. Það fór mjög fyrir brjóstið á trúboðum að vestan sem tignuðu Guð á latínu. Þeir töldu Guð skilja það mál best og þó svo hann kynni hrafl í hebresku og grísku, fannst þeim engan veginn viðeigandi að snúa sér til hans á þessu nýja hrognamáli. Mórövuríkið hélt velli fram yfir aldamótin 900 en þá kom ný innrás og nú að austan. Þar voru Magyarar á ferð, herskáir menn, óþreyttir og töluðu framandi tungu. Þeir bjuggu um sig í Ungverjalandi en hernámu Slóvakíu og héldu henni ýmist í eigin umboði eða annarra í hartnær þúsund ár. Þegar þessir aðkomumenn höfðu sest um kyrrt, fóru einnig þeir að svipast um eftir viðeigandi trúarbrögðum í stað sinna gömlu en þeir ánetjuðust ekki patríarkanum í Miklagarði heldur páfanum í Róm. Magyarar komu eins og fleygur inn í byggðir slava. Sunnan Ungverjalands voru Júgóslavar, en orðið þýðir suður-slavar, og meðal þeirra eru helstir Serbar og Króatar. Norðan við Ungverjaland bjuggu aftur á móti vestur-slavar; Pólverjar, Tékkar og Slóvakar en einnig hálftýnd málsamfélög eins og sorbar, kasúbar og lúsatar. Í austri þróaðist loks sú grein slavneskra mála og menningar sem Rússar tilheyra, Úkraínumenn og Hvít-Rússar. Er fram liðu stundir urðu þessar þrjár megingreinar slavnesku tungunnar æ frábrugðnari hver annarri Vestur-slavar snerust til rómversk-kaþólskrar trúar, líklega mest fyrir nábýlið við Þjóðverja, austur-slavar héldu sig við grískan rétttrúnað en suður-slavar urðu beggja blands en það hefur með öðru verið efni til þess ófriðar sem oft hefur blossað upp á Balkanskaga. Er eitthvað eftir af þeim sálræna farangri sem slavar tóku með sér að heiman í upphafi ferðar? Hvað gæti tórt af slavneskri sérlund eftir þessa löngu ferð? Því er ekki auðsvarað. Þriðjungur núverandi Evrópubúa er slavneskrar ættar, en sagt er að í þeim öllum búi enn rótgróinn áhugi á norninni Baba Jaga, blóðsugum, varúlfum og skrautlega lituðum eggjum. Allt þetta tóku þeir með sér suður yfir Karpatafjöllin þegar þeir lögðu af stað út í heiminn.