51. Kesmarok

Undir kvöld kom ég í þokkafulla smábæinn Kesmarok og settist þar að í nokkra daga á hóteli. Við fyrsta morgunverðinn fékk ég þá áleitnu tilfinningu, sem maður stundum fær og oftast hárrétta, að einhver væri að stara á mig úr galtómum salnum. Það reyndist rétt, því á veggjunum hengu sextíu og tveir uppstoppaðir hausar af steingeitum, rádýrum, sebrahestum, antílópum og bjarndýrum. Þótt augun þeirra allra væru úr plasti voru þau stingandi og ágeng. Annað eins safn Þjóðernablanda 132 var í næsta herbergi. Þegar ég hafði kynnst vertinum sagði hann mér hróðugur, að þessi dýr hefði hann öll fellt með eigin hendi, sum þarna í sveitinni en önnur í Afríku eða austur í Síberíu. Þegar siðbótarmenn fóru á sextándu öldinni að hugsa til þess að hreinsa sálir fólks af kaþólskunni og breiða út hið endurskoðaða fagnaðarerindi mættu þeir verulegri fyrirstöðu í löndum Ungverja en Slóvakía var eitt þeirra. Þeim varð skást ágengt í þýsku nýlendunni Zips og þar varð til evangelískur blettur í annars kaþólsku landi. Þegar kaþólikkar í Slóvakíu sáu að hvorki yrði komið í veg fyrir siðaskipti þar með rökum né vopnum, sættust þeir á það árið 1681 að siðbótarmenn mættu reisa kirkjur yfir söfnuði sína. Þau skilyrði voru sett að þær stæðu utan bæjarmúranna, væru þannig í laginu að þær þekktust ekki utan frá og að öllu leyti smíðaðar úr tré. Þetta síðastnefnda var glúrinn skilmáli, af því mikið er um kertaljós í kirkjum og trékirkjum er miklu hættara við bruna en steinkirkjum. Þegar söfnuðurinn í Kesmarok byggði sér loks kirkju árið 1711, fyrir samskotafé frá Norður-Evrópu, var þess vegna ekki notaður einn einasti járnnagli í smíðina og tók kirkjan þó þrettán hundruð manns í sæti. Hafi yfirvöldin undir niðri vonast til að lúterska kirkjan í Kesmarok yrði bráðlega eldsmatur, þá brást það, en hitt duldist mér ekki að þar inni höfðu oft verið ósandi kerti. Í loftinu voru grófar fjalir og skýhnoðrar málaðir á þær, en þeir höfðu í tímans rás safnað á sig sóti og minntu miklu fremur á illa menguð nútímaský heldur en himnaríki. Postular og guðspjallamenn óðu skýin upp í hné. Gamla konan sem sýndi mér kirkjuna benti mér á gildar stoðir á innhornunum og sagði með stolti að smiðirnir hefðu verið nógu forsjálir að velja í þær svo eitraða trjátegund að engir trjámaurar hefðu lyst á að búa í þeim. Ströngum lúteristum fyrir norðan hefði ekki fallið vel við allar myndskreytingarnar í kirkjunni. Þarna mátti sjá dýrlinga og annað margt er dregið gat hugann frá því einlæga innra samtali við Drottin sem siðbótarmenn lögðu mesta áherslu á. Eva sneri ákaflega fallega löguðum rassi í kirkjugesti meðan hún fékk Adam eplið. Í glímu sinni við engilinn var Jakob að koma á hann snyrtilegu klofbragði og engillinn hafði ekki átt annarra kosta völ en að klípa hann í punginn. Lúterski söfnuðurinn hafði komið sér upp skóla í Kesmarok löngu áður en hann réðst í kirkjubygginguna. Þegar fram liðu stundir fór af skólanum mikið orð og nemendur komu víða að. Auk bóknáms var lögð áhersla á að siða þá til. Þar tíðkaðist skilvirk aðferð við að venja nemendur á að tala eingöngu latínu, menntamál þeirra tíma, því ef einhver heyrðist segja orð á öðru máli, voru hengd á hann asnaeyru sem hann mátti bera þangað til hann gat hengt þau á annan, sem hafði drýgt sömu yfirsjón. Fyrir alvarlega glæpi, eins og að baða sig í ánni eða hrækja á skólalóðina, voru nemendur lokaðir inn í klefa, 60x100 cm í sex, tólf, tuttugu og fjóra eða fjörutíu og átta tíma eftir eðli brotsins. Þar gátu þeir engan veginn lagst út af, máttu ekki setjast en fengu fimm mínútna orlof á tólf tíma fresti til að ganga örna sinna. Þetta allt var að vísu ekki frábrugðið því sem gerðist í öðrum fyrirmyndarskólum, en það sem frábært var við menntasetrið í Kesmarok var bókasafnið og bókakosturinn, bæði mikill og góður. Hann hefur varðveist og ég fékk að sjá hann. Safnið á fimmtíu og fimm prent frá því fyrir aldamótin 1500 og nálægt þrjú þúsund frá sextándu öld, auk fjölda handrita, bæði frumrita og afrita. Þarna var Shakespeare í frumútgáfu, einnig Zwingli, Lúter og Erasmus frá Rotterdam. Paul Doleniezény átti þarna bók þar sem hann lýsir sextíu aðferðum til að lengja Kesmarok 134 lífið og Henricus Suso bókina Horologium aeternae sapientiae, sem var gefin út í Köln árið 1496. Safnið átti meira að segja átta þúsund bindi af skáldsögum á japönsku sem mér sýndust allar jafn lítið lesnar. Það kom einkennilegur hlykkur á sögu þessa virðulega safns árið 1945. Þá komu rússneskir hermenn og frelsuðu Slóvakíu, en voru eðlilega dálítið tortryggnir í Kesmarok þar sem heimafólk talaði þýsku. Hernámsliðið gekk vasklega fram og kannaði hús og eignir, og meðal annars komu fulltrúar þess í bókasafn skólans til að rannsaka hvort þar væri örugglega allt með felldu. Það hleypti strax illu blóði í þá að sjá svona margar bækur á þýsku, og hafi þeir rekið augun í japönsku skáldsögurnar bætti það varla úr skák. Þeir tóku þýska bók ofan úr hillu og til alls óláns var það ævagömul ferðahandbók um Feneyjar. Slíkar bækur heita á þýsku Führer; Führer nach Venedig, Führer nach London og svo framvegis. Nú hafði það ekki farið fram hjá Rússunum að Hitler var einmitt nefndur þessu sama nafni: Führer, og fulltrúar Rauða hersins töldu að hér þyrfti ekki frekari vitna við; bókasafn skólans væri úlfur undir sakleysislegri sauðargæru og geymdi áróðursrit nasista, meira að segja eftir Hitler sjálfan. Nú hefði legið beint við að kveikja í safninu til að málið væri úr sögunni, en það gerðist ekki heldur voru nokkrir dátar sendir á staðinn og þeir veltu um hverjum einasta bókaskáp þannig að átta þúsund japanskar skáldsögur, frumútgáfur Lúters og Zwingli, Henricus Suso, önnur prent og handrit lágu í miklum haug á gólfinu. Að svo búnu fóru þeir út og læstu. Þegar kommúnistar tóku við stjórn á svæðinu eftir stríðið, drógu þeir aðgerðir hins frelsandi Rauða hers ekki í efa og luku safninu ekki upp. Bækur og handrit lágu í sömu hrúgunum í fimmtíu ár og húsakynnin voru harðlæst. Aðeins örfáir bókasafnarar gátu hnuplað fáeinum eintökum, en það er varla vitað hverju, því skráningu safnsins, sem hófst á nýjan leik árið 1995, er hvergi nærri lokið. „Það veit enginn hvað við eigum eftir að finna,“ sagði gæðalega bókavarðan sem leiddi mig um safnið. Þrátt fyrir rólegt yfirbragð sá ég daufan glampa gullgrafarans í augum hennar. Hana klæjaði í fingurna að fara aftur að skrá og ég skildi hana vel.