50. Þjóðernablanda

Við tóku hæðir og þorp teygð á langveginn í þröngum dölum, sín húsaröðin hvorum megin vegarins og annað ekki. Húsakostur var öllu fátæklegri og íbúarnir sýndust hafa minna handa milli en Póllandsmegin fjallanna. Fólkið, sem var á ferli og horfði ofandottið á mig þeysa niður brekkurnar með kerruna í eftirdragi, var líka hörundsdekkra en nágrannarnir norðan við fjöllin. Í suðurhlíðum Karpatafjallanna er frá fornu fari sundurleitari þjóðernablanda en annars staðar í Slóvakíu og ýmis konar sérkennileiki hefur lifað af iðnvæðinguna og samyrkjubúskapinn. Hér var fólk lagið að skera í tré og hvert þorp átti sína hefð. Langflestu fólki sem ég þekki finnst í meginatriðum að fiðla sé sama og fiðla, en þarna var einstaklingshyggjan slík að menn smíðuðu einar 120 mismunandi gerðir af fiðlum á litlum bletti. Smábændur til fjalla eru líka einbeittari andstæðingar nýjunga en flest annað fólk. Það gerir heimalningshátturinn og rótgróin öfundarblandin fyrirlitning fjallabúans á sléttufólki. Enn búa hér nokkur þúsund pólskumælandi góralar (góra = fjall) sem á hátíðum klæðast bróderuðum fötum úr ullarflóka og stinga lítilli langskeftri öxi í beltið. Það hendir þá ennþá í betri veislum að þeir noti þessar axir hverjir á aðra. Enn kemur fyrir að fyllingin milli bjálkanna í húsum þeirra sé lituð hvít ef þar býr ólofuð kona en blá þegar hún er gengin út. Hér er ennfremur slangur af fólkinu sem sjálft kallar sig russini. Það settist hér að fyrir mörgum öldum, talar úkraínska mállýsku og tilheyrir rétttrúnaðarkirkjunni, trúi það nokkru. Sama þjóðarbrot hét lemkar í pólska hluta Karpatafjallanna, en er nú nánast horfið. Pólska stjórnin var tortryggin út í lemkana eða vildi strauja yfir óþarfan sérkennileika hjá fólki. Hún rak þá af jörðum sínum ýmist vestur undir þýsku landamærin eða alveg úr sögunni, þ.e. austur til Sovétríkjanna. Einnig eru sígaunar fjölmennari undir suðurhlíðum Karpatafjallanna en annars staðar í Slóvakíu. Opinberlega eru þeir taldir tæplega eitt hundrað þúsund, en talning á sígaunum er yfirleitt miklu óáreiðanlegri en annað manntal og það er vitað að þeir eru miklu fleiri. Kommúnistastjórnin tók litríkri óværðinni af þeim með furðanlegu jafnaðargeði en reyndi samt að þvinga þá til að taka sér fasta búsetu. Það er fátt sem fer eins mikið í taugarnar á skriffinnum, hvaða pólitískri stefnu sem þeir þjóna, eins og fólk sem neitar að eiga lögheimili. Sumpart hefur brugðið til hins verra fyrir sígauna eftir að Slóvakar urðu sjálfstæðir. Í annars atvinnulausu landi eru þeir allra manna atvinnulausastir af því þeir eru lítið skólaðir og oftar grunaðir um græsku en aðrir og svo láta þeir afar illa að nútímalegri árangursstjórnun. Á undanförnum árum hefur komið til árása á sígaunabyggðir sem minna óþægilega á viðmótið gagnvart gyðingum á síðustu öld. Þá var héraðið framundan og neðan við mig frá fornu fari byggt Þjóðverjum. Sjálfir kölluðu þeir héraðið Zips en Slóvakar Spis. Á miðöldum réðu Ungverjar yfir Slóvakíu og sóttust eftir að fá nýtt fólk, helst menntað og verklagið, á svæðið til að vinna hina verðmætu málma sem voru þarna í jörðu: járn, kopar, silfur. Þeir voru sérstaklega sólgnir í Þjóðverja og buðu þeim ýmis fríðindi, ef þeir vildu manna þessar sveitir á ný eftir að Mongólar höfðu farið um þær eyðandi eldi árið 1241. Hinir iðnu og samhaldssömu Þjóðverjar efnuðust þarna vel af verslun og námagreftri. Á fjórtándu öld bundust bæirnir á svæðinu samtökum og fengu nokkra sjálfstjórn. Um það leyti voru varla annars staðar í Evrópu meiri efni og uppgangur. En svo lenti Sigismundur, konungur Ungverjalands, í kostnaðarsömu stríði við Feneyinga og varð svo blankur að hann sá ekki annan kost grænni en að setja þessa uppgangsbæi að veði fyrir láni í silfurpeningum sem hann tók í Póllandi. Það er ofsagt að hann hafi orðið gjaldþrota, keisarar verða það ekki svo glatt, en hann hafði ekki vilja eða tök á að borga í tæka tíð, svo að pólska ríkið tók þessar sveitir upp í skuld og hélt þeim í 350 ár. Það skipti íbúana ekki öllu hver tók við skattinum frá þeim og þýska nýlendan blómstraði sem fyrr. Við upphaf heimsstyrjaldarinnar síðari bjuggu þar um 45.000 manns sem töluðu þýsku með einkennilega fornfálegum blæ. Hugsanlega hafa einhverjir þeirra orðið stoltir af sínum mönnum, þegar nasistar tóku að brjóta undir sig Evrópu. Víst er að eftir stríðslokin skipuðu Slóvakar þessu þýskættaða fólki að snauta heim til sín aftur, þangað sem forfeður þeirra höfðu búið átta hundruð árum fyrr. Þar þekkti það vitaskuld ekki nokkurn mann lengur og gat varla gert sig skiljanlegt. Þegar frá leið sneru einhverjir til Slóvakíu aftur og enn var þýsk tunga svo landlæg á þessum slóðum að ég gat spjallað við flest fólk.