45. Torgið mikla í Kraká

Tveim dögum síðar var ég aftur kominn til Krakár. Það lá móska yfir markaðstorginu mikla, Rynek Glówny. Jafnvel í móskunni var torgið frábært. Það er tvö hundruð metrar á kant og langstærsta miðaldatorgið í Póllandi. Það þarf mikið til að svo stórt torg fyllist af lífi. Fjörutíu og sjö byggingar standa við torgið, allar gamlar og söguríkar. Aflangt hús rís á torginu miðju og er svo áleitið að maður verður að virða það fyrir sér á undan öllu öðru. Þetta er Sukiennice, hið forna verslunarhús dúkagerðarmannanna, upphaflega byggt á fjórtándu öld, en það brann og var endurreist í endurreisnarstíl tvö hundruð árum síðar. Allar aðrar, forgengilegri og ómerkari búðir, sem áður þöktu allt torgið, voru rifnar á nítjándu öld. Þá var einnig rifið gamla ráðhúsið sem eitt sinn stóð á torginu en turninn skilinn eftir. Þessi ráðhúslausi ráðhústurn skekktist í stórviðri árið 1703 og hallast síðan en aðeins um hálfan metra efst, sem alls ekki er nóg til þess að hann hljóti fyrir það heimsfrægð. En það er Maríukirkjan sem heldur athyglinni lengst, og myndina af henni getur maður alltaf kallað fram í huga sér eftir það, þrátt fyrir óteljandi kirkjur sem maður hefur séð fyrr og síðar. Hún var byggð árið 1220, er frægasta kirkja Póllands og dálítið þyngslaleg eins og önnur mannvirki við torgið. Hún minnir ekki á léttfleygan fugl sem hefur tyllt sér þar niður, heldur er eins og hún hafi brotist upp úr jarðskorpunni með erfiðismunum. Hún stendur á skjön enda var hún grundvölluð áður en torgið sjálft var afmarkað. Hún er einnig í uppreisn gegn auganu, venjunni og skipulaginu að því leyti, að ekki einasta eru turnarnir hennar tveir hróplega misháir, annar sextíu og níu metrar en hinn áttatíu og einn, heldur eru þeir gjörólíkir í útliti og gerð. Af því maður er alinn upp í samræmingarmenningu finnst manni að séu tveir turnar á sömu kirkju skuli þeir vera spegilmyndir hvor annars eins og er á Háteigskirkju og Akureyrarkirkju, og maður fer að velta því fyrir sér hvaða skýringar geti réttlætt þetta ósamræmi. Þá fær maður að heyra fremur ótrúlega sögu um tvo bræður sem var á sínum tíma falið að byggja turnana. Bræður geta verið jafn ólíkt innréttaðir og annað fólk og þannig voru þessir tveir. Annar lagði sig fram um að vinna hratt, hinn vel. Það greri afbrýði í brjósti hins fyrrnefnda þrátt fyrir að hans turn risi hraðar, af því innst inni vissi hann að gæðin taka hraðanum fram. Eitt kvöldið að loknum sterkjuheitum degi, þegar þeir svöluðu þorstanum á kránni, varð afbrýði hans hamslaus og hann stakk bróður sinn í brjóstið með hnífi. Með því að hann var í rauninni ekki vondur maður varð samviskubitið honum jafn óþolandi og afbrýðin áður og hann fargaði sjálfum sér þetta sama kvöld. Sóknarnefndin í Kraká sat því uppi með tvo ófullgerða turna, og það sem verra var, misháa. Einhverjir voru ráðnir til að ljúka turnunum og smíða yfir þá hatta. Einnig þeir eru mismunandi og hatturinn á hærri turninum er svo mikil álfasmíði, að setjist maður með ölglas við borð niðri á torginu og fari að horfa þangað, getur það til dæmis hent að turninn breytist í skip sem siglir um kvöldhimininn og maður verði svo dolfallinn að ölið gleymist. Þegar maður löngu seinna rankar við sér hafa allar litlu loftbólurnar löngu stigið upp á yfirborðið og sprungið svo bjórinn er orðinn flatur og steindauður. Þegar maður sér kirkju með tvo turna finnst manni svo sjálfsagt að þeir séu báðir í þjónustu Guðs og eignarhaldið á þeim sé eitt og hið sama, að það hvarfla varla aðrir kostir að manni. Samt er það enn einn sérkennileiki turnanna á Maríukirkjunni að frá fornu fari hefur sóknin átt lægri turninn en veraldleg borgaryfirvöldin þann hærri og hann er ekki alfarið Guði til dýrðar heldur fyrst og fremst varðturn. Á öldum áður voru skarpskyggnir menn hafðir á varðbergi í borgum til að fylgjast með aðsteðjandi hættum. Ef eldur kom upp eða sást til tortryggilegra mannaferða blésu þeir í lúður og vöruðu borgarana við. Svo var það í birtingu dag nokkurn árið 1241 þegar varðmaðurinn í Maríukirkjuturninum fór að rýna út í þokumóðuna sem ævinlega steig upp úr mýrunum í kring að næturlagi, að hann sá Mongóla sem ekki einasta voru komnir að borginni heldur höfðu umkringt hana. Þetta voru illræmdir villimenn austan af asísku steppunum undir stjórn Batu, sem var sonarsonur sjálfs Gengis Khan. Þeir höfðu farið eldi um Evrópu austanverða undanfarin fjögur ár og engu eirt né þyrmt. Það fer ekki af því neinum sögum hvort þessi varðmaður hafi verið syfjaður eftir langa vökuna, en hafi svo verið rann skjótlega af honum allur drungi og hann gerði skyldu sína. Hann brá lúðrinum á loft og blés lagstúf svo borgarbúar gætu, ef ekki bjargað sér á flótta eða í felur, þá að minnsta kosti mætt dauða sínum vakandi. En Mongólarnir voru jafn hittnir eins og þeir voru illskeyttir og varðmaðurinn hafði ekki lokið við lagstúfinn þegar mongólsk ör stóð í barkakýlinu á honum og lúðrablæstri var þá sjálfhætt. Enn er leikin laglína ofan úr Maríukirkjuturninum á klukkutíma fresti, ekki af því Mongólar séu í nánd heldur til að skemmta heimamönnum og gestum. Það er einföld laglína sem byggir á einum fimm nótum og á að vera sú sama sem varðmaðurinn skyldurækni var að blása þegar hann dó, en maður trúir því varlega fyrir það hve hún er grunsamlega ljúf. Hún er látin hætta í miðjum klíðum. Það dylst jafnvel ekki laglausum manni að það vantar á hana endinn. Hún er jafn endaslepp eins og þokumorguninn forðum þegar villimennirnir austan af asísku steppunum slitu henni með bogaskoti, áður en þeir tóku til við að drepa alla borgarbúa sem þeir náðu og brenna öll húsin sem eldsmatur var í. Fyrir utan þessa rómantísku sögu um lagstúfinn er því líka fleygt að hann sé eftir Ameríkana og ekki deginum eldri en frá 1929. Það sannast hér sem Óskar Wilde sagði, að sannleikurinn er sjaldnast hreinn og aldrei einfaldur. Ekki var maður viðstaddur árið 1929 og þaðan af síður 1241 og verður því að velja eftir geðslagi sínu hverju maður vill trúa. En það er fleira kynlegt á þessu torgi en augað sér og eyrun nema. Þar er til dæmis að taka ævinlega mikill dúfnasveimur. Víðförlir menn telja að hvergi annars staðar séu jafn margar dúfur heimilisfastar á einu torgi nema þá á Markúsartorginu í Feneyjum. En þarna svíkur augað, því þetta eru ekki alvörudúfur þótt á þeim sé þessi grái perlumóðurblær og þær séu jafn ágengar og aðrar dúfur. Undir dúfnahamnum eru þær í raun og veru riddarar Hinriks prins af Slésíu sem kallaður var Próbíus. Próbíus þessi hafði miklu meiri höfðingslund en efni hans leyfðu og var þessvegna síblankur. Þess vegna sneri hann sér til nornar sem bjó uppi í hæðunum vestan við Kraká, þar sem nú er hverfið Zwierzyniec, og bað hana blessaða að útvega sér pening, hann þyrfti til Rómar að láta páfa krýna sig Póllandskóng á undan öðrum og ætti ekki fyrir ferðinni. Hún féllst á þetta gegn þeirri tryggingu að hún breytti öllum riddurunum hans í dúfur þangað til hann borgaði skuldina. Hún treysti ekki skuldabréfum sem var líka skynsamlegt þegar Próbíus átti í hlut. Riddararnir, orðnir að dúfum, flögruðu fyrst verka upp á Maríukirkjuna. Þar skitu þeir smásteinum sem urðu að gulli jafnskjótt og þeir snertu jörð. Hinrik tók þetta gull til fararinnar og lagði síðan riddaralaus af stað, en af því hann var að eðlisfari ráðlítill og léttúðugur, lagðist hann í sukk þegar hann var kominn suður yfir Karpatafjöllin til Slóvakíu og sólundaði öllu fénu. Þótt hann kæmi um síðir skömmustulegur og ókrýndur aftur til Krakár, gat hann aldrei endurgreitt norninni né leyst út riddarana sína sem enn þann dag í dag mega sjá fyrir sér með snöpum á torginu framan við Maríukirkjuna. Augun sjá heldur ekki, og það er kannski eins gott, að undir sjálfu torginu, djúpt í iðrum jarðar hríslast rangalar út frá Kristófershúsinu sem er á horninu við Szczepanska-götu. Þar, kannski tuttugu metrum undir fótum manns, kannski tvö hundruð, vakir enn ófreskja yfir fjársjóði sem þarna var falinn fyrir langa löngu. Sumir segja að þetta sé djöfullinn sjálfur sem sækist eftir að vera nálægt veraldlegum auðæfum, aðrir segja að þetta sé basilíska sem er síst betra. Basilíska er eitt þessara skrímsla sem aldrei festu rætur á Íslandi, líklega vegna stopulla samgangna og veðurfars eins og moskítóflugan, en basilískur voru algengar um miðja og sunnanverða Evrópu. Þær hafa haus af kalkún, augu úr froski og eru með slímugan, hreistraðan drekaskrokk. Af basilískum er banvæn ólykt en hættulegra er þó augnaráðið. Pliníus ritaði í náttúrusögu sína að það sé bráðdrepandi. Tré og jurtir, sem basilíska lítur á, visna. Horfi hún til himins falla fuglar dauðir til jarðar. Augnaráðið er raunar svo skætt að það og ekkert annað getur drepið basilískuna sjálfa. Það var því ekki fyrr en menn fundu upp spegilinn sem einhverjum vörnum varð við komið gegn basilískum, því sé haldið frammi fyrir henni spegli sér hún sig og er jafnskjótt dauð, svo ljót þykir henni hún vera sjálf. Og loks er það eitt undur þessa torgs, sem raunar lítið ber á, að stöku sinnum og helst að næturlagi þegar tunglið er eins og beint uppi yfir Maríukirkjunni, kemur lítil könguló sígandi á vef niður á torgið, litast um en les sig svo upp vefinn á ný. Oftast sér maður hvar köngulóarvefir eiga festingu, en svo er ekki um þennan. Hann heldur áfram beint upp af torginu, þráðbeint upp í loftið án þess nokkurs staðar sjái fyrir endann á honum. Það er af því efri endinn á honum er festur í lúið frakkalaf Pans Twardowski, sem fyrir álög djöfulsins hangir til eilífðarnóns í lausu lofti nálægt yfirborði tunglsins en beint uppi yfir Kraká. Líkt og Sæmundur fróði og síðar doktor Fást, var Pan Twardowski einn af þessum hrokafullu mönnum sem gerðu samning við fjandann um veraldargengi sér til handa gegn því að fjandinn fengi þá sál hans í fyllingu tímans. Fyrir hálfgerða handvömm hjá skrattanum, sem ástæðulaust er að rekja hér, náði hann ekki þegar til átti að taka Pan Twardowski til sín niður í víti, heldur sveif hann upp á við og staðfestist í lausu lofti rétt yfir tunglgrundunum. Það vissu þeir hvorugur, Pan og skrattinn, að lítil könguló hafði þvælst með í frakkalafinu Pans. Síðan er hún eini félagsskapur hans þarna efra, ómerkilegur þó samanborið við selskapslífið sem hann áður lifði í samkomusölum Krakárborgar í skjóli og umboði fjandans. En hún er það eina sem styttir honum stundir og af og til sígur hún að beiðni hans niður á torgið mikla í Kraká til þess að litast um og flytja honum fréttir af því sem er að gerast þar niðri. Já, markaðstorgið mikla í Kraká er vissulega merkilegt torg.