44. Við uppsprettuna

Ég kvaddi Kraká að sinni og eftir næturgistingu sem ég orðlengi ekki í Oswiecim, öðru nafni Auschwitz, hélt ég áfram til suðurs og vesturs í átt að slóvakísku landamærunum og það var þétt umferð á þröngum vegi. Svo stöðvuðust allir bílar og engir komu á móti. Ég þræddi kantinn og eftir tvo kílómetra kom ég á slysstað. Vörubifreið af stærstu gerð hafði ekið á fólksbíl. Fólksbílinn hafði þurft að klippa utan af farþegunum. Stýrið hafði brotnað á bringunni á ökumanninum, barnaleikföng oltið út úr flakinu og sætin voru ötuð storknandi blóði. Eftir áreksturinn hafði vörubifreiðin stungist niður háan bakka. Þegar opnað var fyrir umferðina á nýjan leik voru ökumennirnir óþolinmóðir út af töfinni og óku glæfralega svo ég varð feginn þegar ég gat sveigt inn á miklu fáfarnari veg sem lá upp Visludalinn. Þar voru í fyrsta sinn í ferðinni almennilegar brekkur en þá þurftu þær vitaskuld að vera upp í móti og ég ekkert nema vanþakklætið. Hér var Visla ekki svipur hjá sjón. Hún var tær, skoppaði niður brekkurnar og víða stígvélatæk. Ég hef enga kunnáttu í vatnafræðum, hef ekkert vit á virkjunarkostum fallvatna, veit ekki hvernig á að auka fiskigengd í ferskvatnsám, kann ekki að mæla sekúndulítra og er enginn vatnamaður. En mér finnst ég vera farinn að skilja af hverju líkingar um lífið og vegferð mannanna á jörðinni eru svona oft dregnar af rennandi vatni. Að uppsprettan sé fæðingin en dauðinn að týnast í stóru hafi í bland við allt annað vatn heimsins, að maður berjist við andstreymi eða láti reka, að tíminn renni fram hjá manni, þar sem maður stendur á bakkanum; hvert augnablikið af öðru hverfi niður ána og komi aldrei á móti straumnum til manns í annað sinn. Og mér finnst ekki ósennilegt að það renni einmitt fljót á milli heima, Styx, Fljót gleymskunnar eða hvaða nafni sem það nefnist, og að fólkið hafi farið úr bílflakinu yfir þannig fljót. Ég finn núorðið vitið í því sem Herakleitos sagði, að aldrei stígi maður tvisvar í sömu ána. Það þýðir að hverfulleikinn einn er óumbreytanlegur. Það hefur tekið mig megnið af ævinni að skilja, að hvorki verð ég samur, né heldur verður áin sú sama, þegar ég stíg út í hana í næsta sinn. En þegar ég, orðinn vanur Sléttumannalandi, baksaði upp brekkurnar í Visludalnum hlaut ég hins vegar að draga aðra fræga setningu eftir Herakleitos í efa, þá sem textafræðingar kalla b60: „Vegurinn upp og vegurinn niður er einn og hinn sami.“ Undir myrkur var ég kominn í langt og mjótt þorp, samnefnt ánni. Skammt fyrir ofan það er uppspretta Vislu. Það rigndi næsta dag og ég hafði hægt um mig en morguninn eftir lofaði góðu til fjalla. Ég hélt upp dalinn meðfram ánni og hafði nú týnt á því tölu hve oft ég hafði farið yfir hana. Efst í dalnum rann hún yfir lága stíflu úr uppistöðulóni, og grunnhyggið fólk og fljótfært mundi halda því fram að þar væru upptök Vislu en svo er ekki. Í lónið renna tveir lækir: Biala Wiselka og Czarna Wiselka; Bjarti Vislulækur og Dimmi Vislulækur. Dimma Visla var lengri og vatnsmeiri og ég fygldi henni eftir moldarstíg upp hæðirnar gegnum skóginn. Það féllu sólstafir niður á milli trjánna og þarna heyrðust engin hljóð lengur önnur en fuglasöngur og lækjarniðurinn. Visla kemur úr hlíðum fjallsins Barania Góra. Það er vaxið gisnum furuskógi. Þegar ofar dró breyttist stígurinn fyrst í óljósan slóða en síðast bara farveg eftir lækina frá nýafstöðnum vorleysingum. Þeir höfðu skolað moldinni ofan af grunntækum rótum trjánna sem lágu berar og kræktu fingrum utan um steina eða tróðu sér ofan í sprungur til að hafa hald. Það gerðist æ örðugra að átta sig á Vislu eftir því sem ofar dró. Lækjarsytrur hrísluðust um alla hlíðina og það varð meira en erfitt að átta sig á hver þeirra var Visla sjálf og hverjar voru bara nafnlausar og ómerkilegar aðkomusytrur? Ég stóð frammi fyrir sama vanda og ótal landkönnuðir á undan mér; að velja hver sytran var lengst því þar voru upptökin. Alltaf mjókkuðu þær. Stundum reyndust tvær sytrur vera ein og hin sama sem hafði bara sundrast svolítið ofar í hlíðinni. Stundum var breið og vatnsmikil sytra örstutt en ræfilsleg buna löng. Ég fór margar fýluferðir og erindisleysur út, suður, upp og niður um hlíðina og ég held að staðsetning upptakanna á Vislu þennan dag hafi varla verið minna vandaverk heldur en það var fyrir Stanley, Baker, Speke og Bruce á nítjándu öldinni að átta sig á upptökum Nílar. Það var komið fram yfir hádegi þegar ég ákvað að nú væru þau fundin hin endanlegu upptök Vislu, drögin sem náðu lengst og efst. Þetta var hvorki augljóst né alveg ábyggilegt, heldur var þetta ákveðið í ljósi þeirrar staðreyndar að einhvers staðar og einhvern tíma þarf að höggva á hnúta og jafnvel hinum lengstu leitum verður að ljúka. Hafi einhver fundið upptök Vislu fyrr, þá var það ekki að sjá og ekki hafði hann skilið eftir sig nein ummerki. Ég hafði enga sérstaka ástæðu til þess að 115 Lóðrétti bragginn draga í efa að ég væri sá fyrsti sem það gerði. Það er heldur ekki einboðið að frumglæðir Vislu sé endilega sá sami í dag og hann var í gær. Hvorki getur sami maður stigið tvisvar í sömu á, né geta tveir menn stigið í eina og sömu ána. En eftir að hafa úrskurðað um efstu uppsprettu Vislu, settist ég hróðugur niður og fann snert þeirrar sömu kenndar sem þeir fundu Hillary á Mount Everest, Nansen á Norðurpólnum og Finnur Eyjólfsson uppi á Hraundrangnum. Raunar var þetta svo lítil buna að það hefði tekið hana tíu mínútur að fylla venjulega vatnsfötu. Á meðan hún hefði runnið í fötuna en ekki niður hlíðina hefði fljótið Visla vissulega ekki þornað upp en óneitanlega hefði vantað í það frumefnið, dropana sem gerir hana að sjálfri sér. Eftir sem áður hefðu þverárnar Sola, Dunajec og Narew runnið eftir farveginum alla leið til sjávar. Eftir sem áður hefði fólk spókað sig við sýrenuna í Varsjá, siglt á vansköpuðu víkingaskipi við Kazimierz Dolny, gengið yfir brúna hjá Torún, og ekki haft um það hugmynd að það vantaði Vislu í Vislu og hún var ekki lengur sönn. Ég settist niður á rótarbút hjá uppsprettunni, en ég þorði ekki að fitla neitt við rennslið til þess að valda engum tilvistarlegum skemmdum á ánni. Eftir smástund stóð ég upp og gekk spölinn upp á kollinn á fjallinu Barania Góra. Enn lágu snjódreifar frá í vetur í lægðum. Fjallstindurinn er í 1220 metra hæð en allur vaxinn furutrjám. Eitthvert átthagafélag eða samtök göngumanna höfðu reist útsýnisturn uppi á tindinum til þess að gestir gætu séð yfir trjátoppana. Þangað fór ég upp og skyggni var gott. Nokkur hundruð kílómetra til norðurs sá ég Gdansk, Maríukirkjuturninn og Óskar litla sitjandi á bekknum, en í suðaustri glampaði á turnspírurnar sex á Bláu moskunni í Istanbúl og vel mátti sjá hvernig sjórinn blikaði á þröngu Sæviðarsundinu. Finnist það hvergi í setningasafni Herakleitosar að endir ferðar, miðbik hennar og upphaf sé allt eitt og hið sama, þá fannst honum annaðhvort óþarfi að taka þetta fram eða þessi staðhæfing hans hefur týnst og aldrei komist á bækur.