43. Upprisa legsteinanna

Gamla borgin í Kraká er uppi á hæð innan múra og í tíð Kazimierz mikla á fjórtándu öld var orðið svo þröngbýlt þar, að hann stofnaði nýjan bæ niðri við Vislu og nefndi hann eftir sjálfum sér: Kazimierz. Nafnið helst enn á hverfinu þó að nú hafi þessi hjáleiga fyrir löngu runnið saman við borgina. Það var einnig á valdatíð Kazimierz mikla að gyðingar tóku að flykkjast til Krakár og settust að í gamla bænum. Það gekk á ýmsu um samskipti heimamanna og gyðinganna sem héldu sig sér. Árið 1495 varð eldsvoði í gamla bænum og gyðingum var kennt um að hafa kveikt í. Þá var þeim vísað burt og fenginn afmarkaður reitur til búsetu í Kazimierz. Öldum saman var Kazimierz ásamt Varsjá og Lúblín ein mesta menningarmiðstöð gyðinga í Póllandi. Þar reistu þeir veglegar sýnagógur og jörðuðu látna. Frá því um 1550 og fram til 1800 var jarðsett í litlum grafreit við Remuhsýnagóguna. Á hernámstíma nasista var grafreiturinn skemmdur og hinir fornu legsteinar brotnir, en eftir stríðið hafa einir sjö hundruð þeirra fundist á ný. Það kom í ljós að fólk, sem var vandabundið garðinum, hafði grafið legsteinana og falið þá í jörðu til þess að forða þeim frá eyðileggingu. Í þessum grafreit hafði þannig ekki einasta framliðið fólk verið jarðsett heldur einnig legsteinar. Þegar ég litaðist um í garðinum, fyrir aðgangseyri upp á fimm slotí, gat ég með engu móti séð hver örlög hinna látnu höfðu orðið, en upprisa legsteinanna var óhagganleg staðreynd, því þarna stóðu þeir enn á ný í garðinum, flestir máðir en margir brotnir og lífsþreyttir. Um aldamótin 1800 var orðið þéttbýlt í Remuh-garðinum og þá var Nýi grafreiturinn tekinn í notkun. Það kostaði ekkert að fara þangað inn, en aftur á móti þurfti ég að leigja hvíta kollhúfu til að setja á höfuðið. Hún er til þess að skerpa mörkin milli hins jarðneska og hins himneska á helgum stöðum. Þarna voru níu þúsund legsteinar og sumir reistir yfir fólk sem ekki hafði fengið leg í jörðu heldur sveif beint upp til himinsins um skorsteina líkbrennsluofnanna í Birkenau og Auschwitz. Meðal annarra lá þarna Minka Bandet sem lést árið 5649 samkvæmt tímatali gyðinga en það svarar til ársins 1889. Margir steinarnir hölluðust og sumir voru dottnir um koll. Það var órækt í reitunum og víða illgresi á stígunum af því nú eru fáir eftir í Póllandi til að annast um grafreiti gyðinga. Það bjuggu 65.000 gyðingar í Kazimierz árið 1939 þegar stríðið braust út. Þegar því lauk sneru aðeins sex þúsund gyðingar aftur til Krakár og núna er giskað á að fjöldi þeirra sé aðeins á bilinu 100 til 150. Hvernig gæti svo fámennur hópur annast grafir þúsunda? Hinir sem eftir lifðu fóru til annarra landa eða hafa hljótt um framættir sínar.

… Davíð

Þú ert nafn dæmt til ósigurs,

engu barni gefið og án ríkisfangs,

of þungt til að bera hérlendis.

orti Wislawa Szymborska, borgari í Kraká. Þegar pólsku gyðingarnir sem lifðu helförina af héldu sig geta andað léttar eftir stríðið mættu þeir enn á ný óvild. Hinir nýju pólsku valdhafar héldu þeirri söguskoðun á lofti að það hefði fyrst og fremst verið pólska þjóðin sjálf sem var fórnarlamb nasista en ekki gyðingar. Og það voru ýmsir gamlir reikningar óuppgerðir. Þannig uppgjör fór fram í bænum Kielce, miðsvegar milli Krakár og Varsjár þann fjórða júlí árið 1946. Í fjölbýlishúsinu Planty-götu númer sjö bjuggu tæplega tvö hundruð gyðingar í miklum þrengslum. Þeir höfðu fyrir einhverja mildi lifað stríðsárin af en voru brottreknir frá fyrri heimkynnum sínum í Vilníus og Lvov, Sovétmegin við nýju landamærin. Nú biðu þeir nýrrar staðfestu. Í Kielce vaknaði kvittur, sem raunar á mörg hundruð ára gamlar rætur, og er sá að gyðingar sækist eftir að myrða kristinna manna börn til þess að dýfa ósýrðu brauði í blóð þeirra við helgihald. Tíu ára strákur sagði að gyðingar hefðu rænt sér og lokað sig niðri í kjallaranum undir Planty-götu 7 í því augnamiði að nota úr sér blóðið. Þetta sagði hann til að losna við skammir því hann hafði stolist að heiman. Þó að fljótlega kæmi í ljós að undir húsinu var alls enginn kjallari þótti sagan trúleg. Hún barst milli manna og varð æ óhugnanlegri. Illska spratt upp í hugum fólks, efldist og varð að sterkum straumi sem hreif einnig þá með sem endranær voru mestu meinleysingjar. Múgur safnaðist að húsi gyðinganna og grýtti það. Lögreglan braust inn í húsið og skaut á íbúana. Eitthvað skelfilegt, sem ævinlega þarf að vera í traustum fjötrum inni í fólki, reif sig laust. Hvers vegna hefði Stefán Mazur, tuttugu og fjögurra ára lögreglumaður, annars skotið Regínu Fish og kornabarnið hennar til dauðs liggjandi á gólfinu, eftir að hafa hirt af henni gullhringana þrjá sem hún bauð honum sér til lífs? Hvers annars vegna hefði múgurinn grýtt þá til dauðs sem flúðu út úr húsinu eða barið þá í hel með girðingastaurum? Eftir á, þegar æðið var liðið hjá og illskan hjöðnuð og horfin aftur til sinna myrku heima inni í fólkinu, höfðu sextíu gyðingar verið drepnir, ámóta fjöldi var slasaður. Seinna fór fram málamyndarannsókn. Stefán Mazur var spurður við yfirheyrslu af hverju hann hefði endilega þurft að drepa barnið eftir að hann skaut Regínu, og hann svaraði: „Hvað annað átti ég að gera úr því mamman var dauð? Átti ég að láta barnið grenja?“ Níu manns voru dæmdir til dauða fyrir morðin og skotnir sama kvöldið. Seinna var viðurkennt að þeir hefðu nánast verið valdir af handahófi. Opinbera skýringin á atburðinum var að andkommúnísk öfl hefðu verið hér að verki í því skyni að grafa undan ríkisstjórninni en hún var um þessar mundir að koma sér fyrir með fölsuðum kosningaúrslitum, lygum og prettum. Múgæsing og ofsókn gegn gyðingum eiga sér alþjóðlegt heiti, pogrom. Orðið er komið úr rússnesku. Því er haldið fram að eftir þetta hafi ekkert pogrom átt sér stað í Evrópu. Það kann að vera rétt, en pólsk stjórnvöld sýndu gyðingum megna óvild og létu þá finna með ýmsu móti að þeir voru orðnir óvelkomnir í þessum fornu heimkynnum sínum og best væri fyrir þá að fara. Þeir fóru til Ameríku og Ísraels þar sem mörgum finnst þeir hafi nú sjálfir sleppt þeirri illsku lausri gagnvart öðrum sem þeir áður voru beittir sjálfir. Allt á sér á endanum skýringu, stundum einfalda, stundum flókna. Auðvitað á það einnig við um vanhirðu leiðanna og illgresið á stígunum í Nýja grafreitnum gyðinganna í Kraká. Ég dvaldi þar drjúga stund og horfði á mosann sem safnast hafði á legsteinana og sólstafina sem féllu skáhallt á þá niður úr limi trjánna. Ég sá engan annan sem átti erindi í garðinn. Loks skilaði ég hettunni hvítu, sem undirstrikar mismuninn á ríki mannsins og ríki himinsins, og hélt út á Halickagötu á n