42. Collegium Maius

Kazimierz mikli stofnsetti háskólann í Kraká fyrir tekjurnar af saltnámunni í Wieliszca. Elsta hús skólans sem heitir Collegium Maius er frá fimmtándu öld, í gotneskum stíl og núna safn. Lærifeðurnir bjuggu í skólanum líkt og munkar, kenndu þar, átu og drukku og menjar um allt þetta eru til sýnis fyrir gesti. Í fljótu bragði gæti maður haldið að meðalprófessor við Jagiellonska háskólann í Kraká hefði verið tæpur metri á lengd, því rúmin þeirra voru álíka löng og sæmilegar vöggur nú á dögum. Vissulega er fólk alltaf að lengjast; meðalmaðurinn í Evrópu er orðinn tuttugu sentimetrum lengri en hann var fyrir hundrað og fimmtíu árum, en það er ekki öll sagan. Á miðöldum svaf fólk helst ekki endilangt og allra síst lærðir menn, því vitað var að dauðinn á miklu óhægara um vik með að fara að sitjandi manni heldur en útafliggjandi. Áður fyrr var það megintilgangur safna að sýna eitthvað sjaldgæft, gera gesti hissa og fylla þá ýmist hrolli eða aðdáunarblandinni undrun enda voru þau nefnd Wunderkammer. Worm-safnið í Kaupmannahöfn með hinum sjaldgæfustu hlutum og Safn tvíhöfða dýra í Bamberg voru þessháttar söfn. Listasöfn nútímans hefðu þótt heldur bragðdauf skemmtun í samanburðinum. Litlu kompurnar sem gestum voru sýndar í Collegium Maius voru meira í ætt við Wunderkammer. Þarna stóð Óskarsstyttan sem Andrzej Wajda fékk í Ameríku, byttan undan blekinu sem Poniatowski sálugi notaði þegar hann undirritaði stjórnarskrána og peningurinn sem Wislawa Szymborska fékk í Nóbelsverðlaun. Til sýnis var einnig eitthvert elsta hnattlíkanið með Ameríku, smíðað árið 1510 meðan fréttirnar um hana voru enn sjóðheitar. Það var sérstakt við þennan hnött að hann var einnig klukka. Það var því ekki heimspekingur sem stjórnaði smíði líkansins, en jarð-, himna- og landafræði féllu um þær mundir undir heimspeki, heldur úrsmiður sem nálgaðist viðfangsefni sitt af vafningalausri hagsýni. Suður-Ameríku hafði hann sett á nokkuð réttan stað en gert hana of stóra, svo vandræði urðu við að koma Norður-Ameríku fyrir á sínum stað. Úrsmiðurinn hafði þá rekið augun í ónotað pláss á Indlandshafi og skellt henni þangað, suður og vestur af Madagaskar. Margt hefði æxlast á annan veg síðustu fimm hundruð árin ef landaskipan heimsins væri eins og úrsmiðurinn hannaði hana. Þarna var einnig til sýnis undravert málverk frá því um aldamótin 1800, en það var ekki undravert vegna þess hve vel það var málað heldur af því hve djúphugsað það var. Þar gat að líta landslag, þorp og kirkjuturn með klukku, en klukkan var ekki sem sýndist, því þar sem maður bjóst við máluðum, dauðum og fölsuðum vísum, var alvöru klukka falin bak við strigann með lifandi vísum sem sýndu raunverulegan tíma. Á heila tímanum spilaði klukkan Marseillasinn. Yfirleitt reyna blekkingar að fá mann til að trúa að eitthvað sé raunveruleiki sem er það ekki. Raunveruleikinn í þessu málverki var hinsvegar til þess að maður héldi að hann væri blekking