4. Lífsreglur Laskowski-hjónanna

Ferjan kom til Gdansk um hádegisbil. Borgin er nálægt botni flóans að vestan. Utar er baðstrandarbærinn Sopot og hafnarborgin Gdynia, alkunn úr skipafréttum Ríkisútvarpsins í mörg ár. Saman eru bæirnir kallaðir Þríborgin. Fyrst verka átti ég erindi til Sopot. Þar bjuggu uppi á fjórðu hæð í blokk, við mikil þrengsli, Stanislaw og Olenka Laskowski. Hann eftirlaunaþegi, fyrrum sendifulltrúi Póllands á Íslandi og núverandi ræðismaður Íslands í Póllandi. Ævisögur Pólverja eru yfirleitt dramatískar og það á sérstaklega við séu þeir orðnir rosknir. Stanislaw er engin undantekning frá þessari reglu en hann hefur ritað sína ævisögu og hún hefur verið gefin út á íslensku og heitir Myrkur örvæntingar… Birta vonar. Hann fæddist litlu fyrir stríðsbyrjun austur í Úkraínu, sem þá laut pólskri stjórn, og ólst upp í pólskri föðurlandsdýrkun, rammri kaþólsku og andstyggð á gyðingum, en þetta var ekki óvenjuleg blanda á pólskum heimilum. Í stríðsbyrjun tóku Sovétmenn svæðið en Þjóðverjar náðu því af þeim tveim árum síðar þegar þeir réðust inn í Rússland. Stanislaw ólst upp við nokkuð flókin alþjóðasamskipti í sínum fæðingarhrepp, því þar drápu Þjóðverjar gyðinga, Sovétmenn drápu Úkraínubúa og loks voru Sovétmenn og Úkraínubúar samtaka um að drepa Pólverja þegar færi gafst. Réttarreglur voru hvorki áreiðanlegar né auðskildar, því Sovétmenn dæmdu föður Stanislaws til dauða af pólitískum ástæðum, náðuðu hann því næst, en drápu samt. Þá var móðirin með börnin ung send í útlegð austur á steppurnar í Kasakstan, enda voru þau eftir þetta skiljanlega talin vera óvinir sovésku þjóðarinnar. Eystra var fólkinu ætlað að þjóna á samyrkjubúi en hvorki var mulið undir það í húsnæði né mat. Þau suðu grauta úr hirsihýði sem hljómar ekki spennandi, gerðu súpu úr nautshúðarstrimlum og veiddu jarðíkorna og steiktu, en ég tel mig vita að þeir séu fjarskyldir ættingjar Múmínálfanna. Stanislaw var settur til að gæta kinda. „Hvað höfðuð þið margt fé á Húnsstöðum?“ spurði hann mig og sagði mér svo hróðugur að meðan hann enn var á óvitaaldri hefði hann borið ábyrgð á fimm sinnum fleiri rollum. Eftir stríðið, þegar fjölskyldan hafði með harðfylgi í bland við heppni brotist alla leið vestur til rústanna af Póllandi, hóf Stanislaw langskólanám. Hagnýt verkþjálfun svo sem smalamennska, jarðíkornaveiðar og hveitiþjófnaður af samyrkjubúinu lögðust við tveggja vetra barnaskólanám og samanlagt var þetta látið jafngilda stúdentsprófi. Hann starfaði fyrir pólsku utanríkisþjónustuna í Víetnam í tæpa tvo áratugi, stýrði hóteli í Sopot og var viðskiptafulltrúi í Eþíópíu áður en hann árið 1987 komst í óvænta kyrrð á Íslandi og tók að sinna pólskum hagsmunum í Skildinganesi 25 í Skerjafirði. Þessi vinalegu hjón höfðu átt von á mér. Frú Olenka bauð heimabakað og Stanislaw fékk mér eins konar leiðarbréf, sem hann hafði sett saman á pólsku, ef ég skyldi lenda í einhverjum vanda. Þar bað hann alla góða menn að greiða götu mína, enda skipti afar miklu fyrir orðspor Póllands í veröldinni, og þó sérstaklega á Íslandi, að ég kæmi ómeiddur og í sæmilegu skapi úr ferðinni, jafn marktækur rithöfundur og ég væri. Ég lenti aldrei í þeim ógöngum að ég þyrfti að draga fram þetta bréf og saknaði þess hálfpartinn að fá ekki að baða mig litla stund í þeim frægðarljóma sem það léði mér. Að þessu búnu lögðu þau hjónin mér ýmsar lífsreglur. Aldrei skyldi ég láta föggur mínar úr augsýn utanhúss, ekki vera einn á ferð drukkinn, ekki síðla nætur og ekki í vafasömum hverfum. Sérstaklega tóku þau mér vara fyrir að þetta þrennt færi saman, því þá yrði ég vísast bæði barinn og rændur. Olenka skaut því að mér að feitlagnir ungir menn, sem færu saman í hóp, krúnurakaðir, í áletruðum bolum og bæru merki iðjuleysis, væru varasamir. Stanislaw sagði að Pólverjar væru ekki minni ökufantar en Íslendingar og að einu leytinu miklu verri. Á vegum úti væru útúrdrukknir og algjörlega óútreiknanlegir bændur á dráttarvélum, einkum síðdegis og um helgar. Það væri undir hælinn lagt hvort þeir væru vakandi undir stýri eða víndauðir og það kynni að vera happadrýgra fyrir mig að hjóla tafarlaust og viljandi út í skurð fremur en mæta þeim. Þarna í litlu stofunni þeirra í upphafi ferðar hljómaði þetta ískyggilega en ég komst að því síðar að þetta var sagt af þeirri kurteisi eða lítillæti sem felst í að tala óþarflega illa um sitt eigið. Hafi svona bændur verið á ferð í Póllandi vorið 2003, þá voru þeir annars staðar en á mínum vegum. Að lokum leysti Olenka mig út með eplaforða sem entist mér langt suður í Pólland, en eplin höfðu sprottið í hennar eigin garði og þau tóku úðuðum, sprautuðum og órotnanlegum búðareplum langt fram að ágæti