36. Söfnin í Sandomierz

Næsta dag kom ég þar sem áin San fellur í Vislu. San kemur upp vestan í fjallshrygg uppi í Karpatafjöllunum. Austanvert í sama hryggnum eru upptök árinnar Dnjestr sem rennur austur í Svartahaf. Það er því ákaflega örlagaríkt fyrir rigningardropa þar um slóðir hvorum megin hryggjarins þeir falla til jarðar. Visla er lygn við ármótin og þegar heitt er kemur fyrir að óþef leggi af henni upp á hólinn þar sem bænum Sandomierz var valinn staður. Hóllinn þótti tígulegur, staðsetningin hagkvæm og vegsemd borgarinnar varð að sama skapi mikil. Á miðöldum var hún með stærri borgum Póllands, konungsgarður og vellauðug. Það var einmitt þess vegna sem Mongólar brenndu borgina tvívegis á þrettándu öld, Litháar hertóku hana á fjórtándu öld og Svíar sprengdu hana í loft upp árið 1656. Enn var hún brotin í byrjun nítjándu aldar og það var nánast fyrir tilviljun að hún slapp að mestu við skemmdir í seinna stríðinu. Nú er hún smábær og fyrri vegsemd hennar er varðveitt í gömlum byggingum og á söfnum. Ef maður gengur frá Ráðhústorginu spölkorn eftir Olesnickich-götu verður fyrir manni nokkuð sérkennilegt safn. Þetta gerði ég og gat eftir stutta bið komist inn í Kjallarasafn Sandomierz-bæjar. Eins og nafnið bendir til eru safngripirnir kjallarar, nánar til tekið þrjátíu kjallarar sem voru undir húsum efnaðra manna á fimmtándu og sextándu öld og notaðir til þess að geyma þar korn og vín. Sumir kjallaranna voru á mörgum hæðum og neðstu gólfin voru einum tólf metrum undir götum bæjarins. Það er löngu hætt að geyma fyrningar þarna í miðbænum. Kjallararnir voru orðnir tilgangslausir og þá datt einhverjum í hug að grafa göng á milli þeirra og sýna þá ferðamönnum. Ég rölti hálfan kílómetra neðanjarðar gegnum kjallarana þrjátíu, í hefðbundinni samfylgd skólabarna á vorferðalagi en til viðbótar voru roskin hjón frá Þýskalandi. „Pabbi var hérna í stríðinu,“ sagði konan við mig. Þó að hóllinn undir Sandomierz sé ekki hár í loftinu, leynir hann á sér. Hann er hluti af hólakeðju sem er kölluð Piparfjöllin en af hverju það heiti er dregið er ráðgáta. Undirstaða hólanna eru flögubergsfellingar frá kambríska tímanum. Í tímans rás settist þykkt lag af jarðvegi ofan á bergkjarnann og í það var einmitt alveg tilvalið að grafa marga og djúpa kjallara. En á síðustu öld kom það í ljós að hóllinn var orðinn of holóttur. Moldarkápan ofan á honum, sem klæddi bergkjarnann, var við það að gliðna og renna niður hlíðarnar ofan í Vislu og þá hefði Sandomierzbær sokkið ofan í jörðina, en ekki vegna léttúðar og synda íbúanna, heldur vegna dugnaðar þeirra við að grafa kjallara. Á sjöunda áratug síðustu aldar þurfti að bregðast við þessari hættu með því að bora holur á ská inn í hlíðar hólsins og renna í þær steinsteypu til þess að halda moldinni uppi um hann. Ég kom ásamt skólabörnunum upp úr iðrum jarðar í Ráðhúsinu og gekk yfir að dómkirkjunni, þangað sem ég átti erindi. Þar var þá prestastefna og ekki aðgengileg fyrir óvígða. Meðan ég stóð þá samkomu af mér, heimsótti ég kirkjulistasafn biskupsdæmisins sem var á næstu grösum. Þar var skólabarnalaust en glaðleg gæslukona, sítalandi á pólsku, tók mig í vörslu sína og sýndi mér það sem henni þótti markverðast í safninu. Margt var góðra gripa; handrit og helgir dómar, hanski heilagrar Jadwigu en athyglisverðustu gersemina taldi hún vera málverk uppi á lofti. Það sýndi fremur illa teiknaðan hjarðsvein sitjandi úti í móa, en augun voru máluð af þeirri list að hann horfði alltaf þráðbeint á mann, hvort sem maður stóð hægra megin við myndina, vinstra megin eða beint framan við hana. Konan þreif í höndina á mér og margteymdi mig þvert yfir gólfið frammi fyrir myndinni til þess að ég gæti sannfærst um þetta sjálfur. Seinast var hún farin að hlaupa með mig í eftirdragi til að sýna mér og sanna að augnaráð hjarðsveinsins væri ævinlega fljótara í förum en áhorfandinn. Það er því miður sjaldan að maður mæti annarri eins alúð hjá safnafólki eins og ég naut hjá þessari konu, því við komum bæði lafmóð ofan af loftinu. Þegar ég hafði varpað mæðinni og drukkið kaffibolla var dómkirkjan laus við prestastóðið. Í kirkjunni er sögð vera varðveitt flís af hinum heilaga krossi, en ég var ekki kominn til að sjá hana, heldur hið furðulega Dagatal pínslanna og aðrar myndir eftir málarann Karol de Prevot frá átjándu öld. Oftast sýnast fjöllin blárri úr fjarska en svo var ekki um Karol de Prevot. Dagatal pínslanna eru tólf stórar myndir og sýna hversu margvíslega er hægt að pynta og kvelja syndara og misindismenn, eins konar alfræði pyntinga í myndum. Ég er ekki viss um trúrækni Karols de Prevot og hann þykir ekki frábær málari, en ekki er að efast um áhuga hans á framkvæmd og afleiðingum pyntinga, ásamt einstæðri smáatriðagleði. Þarna voru heiðingjar og annað illþýði, gyðingar og Hund-Tyrkir, refsienglar og árar að kvelja ýmist syndara eða píslarvotta. Meðal aðferðanna: steinkast, húð slitin af með klórum eða hrífum, menn settir í stóra rúllupylsuþvingu, menn bundnir ofan á glóandi ristir, stungnir með heykvísl og soðnir í pottum, klipnir með töngum, sagaðir frá nára upp í hvirfil, drekkt með lóð um hálsinn, klóraðir með arnarklóm, hengdir í gálga eða á kross, og er þá fátt eitt talið. Þarna voru ormagryfjur með hálfétnum líkamspörtum, grænum af ýldu. Alls staðar þar sem menn höfðu verið særðir seytlaði blóðið ekki úr sárunum, heldur sprautaðist það langar leiðir eins og úr brunaslöngu. Þannig sat nýhálshöggvinn maður á eldhúskolli með höfuðið í höndunum og upp úr strjúpanum stóð blóðbogi eins og goshver. Hver myndanna tólf svaraði til eins mánaðar, pyntingaraðferðirnar voru númeraðar og með því að tengja þetta við fæðingardag sinn gat maður komist eftir því hvernig maður mundi deyja, en það þorði ég ekki fyrir mitt litla líf að gera. Fyrir utan þessa myndröð voru fjórar myndir Karols úr sögu Sandomierz og trúr áhugamáli sínu og köllun sýndi hann einnig þar hinar mestu hörmungar: Sandomierz sprengd í loft upp af Svíum af þvílíkum krafti að fjöldi manns á hestbaki hafði tekist á loft og sveif ríðandi um loftin, ýmist á upp- eða niðurleið, gyðingar að myrða og lima sundur kristinna manna börn, Mongólarnir að murka lífið úr borgarbúum. Oft og víða hefur kristin kirkja sýnt undraverða þolinmæði gagnvart illskunni en dómkirkjan í Sandomierz er óneitanlega framúrskarandi í þeim efnum