34. Majdanek og viðleitni hins illa

Síðdegis fór ég til Majdanek-búðanna. Þjóðverjar reistu þær feimnislaust í útjaðri Lúblín, við þjóðveginn austur til Lvov og engum gat dulist hvað þar fór fram. Við hliðið var minnismerki um þá sem hér höfðu kvalist og látið lífið; grár steinsteypuklumpur, grófur, þyngslalegur og þéttur, en tættur og skorinn. Það voru í honum óljós munstur sem mér stundum sýndust geta verið bókstafir eða 13 Wiesel, E. Four Hasidic Masters and Their Struggle against Melancholy. University of Notre Dame Press, Notre Dame / London 1978, s. 69. 87 tákn, stundum líkamar eða líkamshlutar, en ég var ekki viss. Það sem ég hélt mig sjá var svipult og í næstu andrá var það horfið og bara gróf steinsteypan eftir; efnið sem um stund hafði tekið á sig mynd var þá aftur snúið til óreiðunnar. Sagt er að það sé megináhugamál fjandans að vinda ofan af skipulaginu sem Guð kom á heiminn með sköpuninni, að ónýta sköpunarverkið og breyta því í óreiðu og glundroða sem fyrr. Höggmyndin minnti á þessa viðleitni hins illa og var sannarlega á réttum stað. Það er haldið að samanlagt hafi þrjú hundruð þúsund manns dvalið í Majdanek. Flestir báru þar beinin. Þeir voru af meira en fimmtíu þjóðernum: Aserar, sígaunar, Danir, Kínverjar, Ossetar, Kirgísar en gyðingar voru fjölmennastir. Sumir voru stríðsfangar, aðrir bændur sem voru fangelsaðir fyrir að geta ekki útvegað hernámsliðinu nægan mat. Börnum og konum manna í andspyrnuhreyfingum var haldið þarna sem gíslum og svo var geymt í Majdanek fólk sem hafði verið hrakið upp af jörðum sínum en átti að setja niður annars staðar. Það er einfaldara að skilja lágar tölur og það er hægt að setja sig í spor eins manns en ekki tíu þúsund. Maður verður meyr við að horfa á gatslitin föt fangans númer 13761, en bara hissa yfir átta hundruð þúsund pörum af skóm, blindfullu herbergi af gleraugum, sjö komma sjö tonnum af eitrinu Zyklon B. Hluttekningunni er ofboðið og takmörkuð hæfnin til hennar dofnar. Sennilega á það sama við um siðferðið, annars hefði Majdanek varla átt sér stað. „Lífsskilyrðin í búðunum deyfðu tilfinningar fanganna og viðbrögð gagnvart þjáningum annarra.“ skrifar Anna Wisniewska. „Allir hugsuðu aðeins um sig sjálfa. Siðareglurnar sem höfðu verið viðteknar í heimi mannanna utan búðanna giltu ekki lengur. Einangraðir og niðurlægðir fangarnir, oftast soltnir, sjúkir, kaldir, skítugir, ofsóttir, reknir áfram til að vinna langt umfram mannlega getu, við stöðugar hótanir, örvæntingarfullir og bjargarlausir, voru ekki einasta ófærir um að rísa gegn illskunni, heldur gerðust þeir aðilar að henni og urðu óvart að verkfærum í höndum illvirkjanna. Það voru aðeins þeir sem höfðu framúrskarandi staðfestu og sterkastan viljann sem gátu varast að ánetjast illskunni.“14 Uppi á hæð hafði öskunni sem fannst við líkbrennslurnar verið safnað saman í haug á stærð við lítinn Vatnsdalshól, en það er nokkuð mikið þegar maður hugsar til þess að askan úr einum mannslíkama er rúmlega hnefafylli. Þak hafði verið byggt yfir hauginn. Á nýafstöðnum þjóðhátíðardeginum höfðu kransar verið lagðir við hann og voru þarna enn, teknir að velkjast og fölna. Sá myndarlegasti var frá ísraelska varnarmálaráðuneytinu. Lengst af hafði öskunni annars verið blandað saman við úrganginn úr búðunum. Þetta var látið setjast og borið á vellina. Þegar SS-sveitirnar flúðu um síðir létu þær eftir 1300 rúmmetra af þannig áburði sem þær náðu ekki að nýta. Þær skildu líka eftir 1500 fanga, aðallega bændur úr sveitunum sunnan við Lúblín og rússneska stríðsfanga. Sovétherinn tók Majdanek á Jónsmessunni árið 1944 og frelsaði eftirlifandi fanga. Það kom sér að Þjóðverjar höfðu ekki haft ráðrúm til að brenna búðirnar áður en þeir flúðu, því sigurvegararnir tóku þær óðara í notkun á ný. Í stað fyrri fanga komu þýskir hermenn og seinna um sumarið fékk leynilögregla Stalíns afnotarétt af hluta búðanna. Þar geymdi hún Pólverja sem höfðu sýnt forystuhæfileika í andspyrnunni gegn Þjóðverjum og gátu orðið hættulegir, og aðra þá sem voru berlega öfugsnúnir gagnvart áformum Moskvu. Majdanek var þó aðeins viðkomustaður þeirra á leiðinni austur í víðerni Síberíu og þaðan komu fæstir þeirra aftur. Strax haustið 1944 hófst undirbúningur að því að varðveita Madjanek sem safn. Það átti ekki að vera til minningar um illskuna almennt heldur aðeins hina sértæku illsku nasista. Það skiptir öllu máli að vera í sigurliðinu. Í desember árið 1970 kom Willy Brandt, þáverandi kanslari Vestur-Þýskalands, til Varsjár. Hann kom annarra erinda, en gaf sér tíma til að falla á kné frammi fyrir bautasteininum um gyðingana í gettóinu, og biðjast afsökunar á að Þjóðverjar skyldu hafa tortímt rúmlega þremur milljónum pólskra gyðinga þremur áratugum fyrr. Verzeihung, bitte! En þessar þrjár milljón aftökur voru ekki honum að kenna og þeir dauðu voru jafndauðir eftir sem áður. Tekur afsökunarbeiðni sök af manni? Fjarlægir hún sektarkenndir? Þrátt fyrir hana verður ekkert ógert sem gert hefur verið, og ekkert sem ógert var látið getur framar gerst. Hvaða merkingu hafði það að Willy Brandt kraup á kné og bað fólk sem var dáið afsökunar á því að allt annað fólk hafði drepið það? Einn maður á hnjánum í eina mínútu, kannski tvær, fáein orð andspænis átta hundruð þúsund pörum af hálfslitnum skóm, herbergisfylli af gleraugum, snjáðum jakka fangans nr. 13761? Ég veit það ekki og get ekki skýrt það, en viku síðar hófust verkföllin í Lenín-skipasmíðastöðinni í Gdansk og pólska lögreglan skaut fjörutíu og fjóra verkfallsmenn.