33. Sjáandinn frá Lúblín

Allt frá fjórtándu öld var Lúblín ein mikilvægasta miðstöð gyðinga í Austur Evrópu og samkomulag þeirra við heimamenn var oftast gott. Stærstu áföllin komu utan frá, eins og þegar kósakkar réðust í uppreisnarhug inn í borgina árið 1648. Pólski rithöfundurinn Sienkiewicz, höfundur margra þykkra bóka og rómantískra um ögurstundir pólskrar sögu, dregur ekki af sér að lýsa villimennsku kósakkanna: „Svo var æði skrílsins mikið, að menn toguðust á um líkamshluta hinna deyddu, ruðu þeir brjóst sitt og andlit í blóði þeirra og vöfðu hinum rjúkandi innýflum þeirra um háls sjer. Mest var ánægjan þegar þeir náðu í Gyðingssvein, rjeðu þeir honum bana á þann hátt, að þeir tóku í fætur honum og rifu hann svo að endilöngu og hlógu dátt að. … Framhliðar sumra húsanna voru skreyttar með röðum af hengdum mönnum, flest voru það Gyðingar. Höfðu sumir það að leik, að taka í fætur hinna hengdu og sveifla sjer á þeim.“12 En gyðingabyggðin í Lúblín var seig og rétti við eftir öll áföll. Í byrjun tuttugustu aldarinnar var rúmur helmingur borgarbúa af gyðingaætt og menning þeirra blómleg. En svo kom síðari heimsstyrjöldin og útrýming gyðinganna í Lúblín hófst vorið 1942. Þeir voru fluttir austur til Belzec-búðanna eða út í Krepiecki-skóginn rétt utan við bæjarmörkin en síðar meir til Majdanekbúðanna sem risu í úthverfi Lúblín. Sögulok sex alda gyðingabyggðar í Lúblín urðu þann þriðja nóvember árið 1943, þegar þeir seinustu voru skotnir úti í Majdanek, alls átján þúsund á einum degi. Það var fjöldamet og samt lauk vinnudegi aftökusveitarinnar klukkan fimm síðdegis eins og vant var. Gyðingar hafa ekki búið í borginni síðan. Í elsta hluta gyðingagrafreitsins í Lúblín er gröf Jakobs Jitzchak Horovitz og þrátt fyrir að tæpar tvær aldir séu liðnar frá dauða hans er oftast fjöldi lítilla steina uppi á legsteininum eða kerti sem pílagrímar hafa skilið þar eftir í virðingarskyni. Hann var kallaður Sjáandinn frá Lúblín og var einn af leiðtogunum í þeirri trúarvakningu austur-evrópskra gyðinga sem nefnd er hassidismi. Enn hefur of fátt verið greint frá undrum í þessari bók og því einboðið að segja frá furðulegum dauðdaga þessa manns, sem enginn samtímamaður hans botnaði í og enginn síðan. Elie Wiesel segir frá honum í bókinni Fjórir meistarar hassidismans. Það var síðasti dagur laufskálahátíðarinnar að hausti árið 1814 og mikið um dýrðir í samkunduhúsinu í Lúblín. Sjáandinn var rabbíni, fræðari safnaðarins og leiddi hátíðahöldin. Mikill átrúnaður var í söfnuðinum á visku hans og heilagleika. Það var ekki einasta að hann væri hár maður og mikill, mælskur og næmur, heldur var annað augað sýnu stærra en hitt og með því gat hann séð gegnum fólk, séð liðna atburði langt aftur í öldum og það sem gerðist í fjarlægum löndum. Á námsárum sínum hafði hann horft í þrjú ár samfleytt niður fyrir fætur sér til þess að bægja frá sér öllu heimslegu, sumir segja meira að segja að árin hafi verið sjö. Hassidistar lögðu áherslu á að tilbeiðslan væri ekki bara með vörunum, heldur ætti hún að birtast í öllum verkum mannanna, hverri taug þeirra og frumu, og þannig átti trúargleðin einnig að vera. Þess vegna glöddust menn í samkunduhúsinu á laufskálahátíðinni með líkama og sál. „Drekkið og vegsamið,“ hrópaði Sjáandinn, „ það er skipun mín. Og ef algleymi ykkar er nógu heilt, nógu smitandi, þá lofa ég ykkur að það mun vara um alla eilífð.“ Og fólkið drakk, dansaði og gleymdi sér. Hinir sjúku steingleymdu veikindum sínum, fátæklingar örbirgð sinni og gamalmenni kör sinni. Þess vegna tók enginn eftir því þegar Sjáandinn tók sig út úr hópnum og fór til herbergja sinna. Þar lokaði hann að sér á skrifstofunni. Enginn veit hvað þar átti sér stað, en kona hans heyrði undarleg hljóð, ekki ólík barnsgráti, berast út úr skrifstofunni. En þar átti ekki að vera neitt barn, svo hún leit inn um dyrnar, en þá var enginn inni. Hún hrópaði upp yfir sig af því hún varð hrædd. Söfnuðurinn heyrði ópið og kom upp. Eitthvað sagði konan um tröllslegar hendur sem hefðu dregið Sjáandann út um gluggann, en það var allt óljóst og með ólíkindum. Glugginn var of þröngur til að Sjáandinn kæmist út. Skrautmunir stóðu óhreyfðir í gluggakistunni. En hann var horfinn, á því lék enginn vafi. Það var svo Elieser frá Khmelnik sem nokkru seinna fann vesælt mannhró á götunni sem engdist af sársauka og svaraði því til að hann væri Sjáandinn, Jakob Jitzchak Horovitz, þegar hann var spurður. Hann var borinn heim til sín og á leiðinni heyrðu burðarmennirnir hann tauta að hvert hyldýpið tæki við af öðru, að undir botni eins væri annað í það óendanlega. Sjáandinn var öllum heillum horfinn. Hann þagði og fór ekki úr rúmi þessar fjörutíu og fjórar vikur sem hann átti ólifaðar, en hann varð harmdauði öllum hinum hassidíska heimi þegar hann dó. Hvað hafði gerst? Fallið mikla, sem kallað er hanefila hagdola í hassidískum frásögnum, hefur enginn getað útskýrt og enginn getað skilið. Og þó hafði rabbíninn ef til vill unnið til yfirnáttúrulegrar refsingar. Kannski hafði Guð tyftað hann, kannski hinn illi. Því það var vitað að Sjáandinn frá Lúblín hafði reynt að fikta við sköpunarverkið með félögum sínum, rabbínanum Mendel frá Riminov og predikaranum frá Kozhenitz. Þeir höfðu reynt að grípa fram fyrir hendurnar á Guði. Í gyðinglegum fræðum segir frá Góg og Magóg. Í Esekíel virðist Góg vera höfðingi og Magóg land en í Opinberunarbókinni eru hvorir tveggja þjóðir. Hvað sem rétt er í þessum efnum, er fullvíst að Góg og Magóg eru mótherjar Guðs í heiminum, og munu rísa upp í síðustu fjörbrotum hins illa áður en þúsund ára ríkið hefst. Þetta segja heimsendisfræðin og hassidistar voru sífellt að hugsa um heimsendi og vona að endurlausnin mætti verða sem allra fyrst til að binda enda á þetta eilífa flakk þeirra um fjandsamleg, framandi lönd. Nú hafði þremenningunum dottið í hug að Napóleon Bónaparte, herforinginn mikli sem virtist geta lagt alla andstæðinga að velli, svaraði nokkuð vel til lýsingarinnar á Góg. Þeir báðu á laun fyrir jarðneskri sigurgöngu hans, að hann mætti sannlega vera sá sem ritin sögðu að illu heilli þyrfti að koma áður en Messías birtist á ný og slægi hann til jarðar í endanlegum sigri himnanna. Mendel frá Riminov var jafnvel staðinn að því að segja að „sín vegna mætti blóð flæða alla leið frá Pristik til Riminov, ef það þýddi að endurlausnin væri í nánd“. Þeir beittu jafnvel áhrifum sínum til að greiða götu Napóleons og áhrif þriggja heilagra hassidiskra rabbína eru ekki lítil ef þeir leggja saman. En þeir voru ekki nógu samtaka, eða eitthvað annað fór úrskeiðis. Það kom í ljós að Napóleon var bara venjulegur jarðneskur hrotti en ekki persónugervingur skepnunnar í hinstu fjörbrotunum, ekki teikn um að sigur Messíasar væri í nánd. En það grípur enginn með frekju fram fyrir hendurnar á skaparanum án þess að honum hefnist fyrir það, enginn rekur á eftir Messíasi, og á sama árinu dóu þeir allir þrír: Sjáandinn mikli frá Lúblín, rabbíninn Mendel frá Riminov og predikarinn frá Kozhenitz. Sé þetta svo byltast þeir nú allir í kvölum út af ófyrirgefanlegum hrokanum sem þeir sýndu með því að reyna að hrófla við lögmálum tímanna, þótt meiningin á bak við væri svo sem nógu góð. Var þetta skýringin á því sem gerðist laufskálakvöldið forðum í Lúblín? Var það hefnd? Eða slys? Og þá hverskonar hefnd? Hverskonar slys?