32. Lúblín

Lúblín er stærsta borgin í austanverðu Póllandi og öndvert við íbúana sluppu húsin nokkuð vel við eyðingu í síðari heimsstyrjöldinni. Það hafa verið örlög Lúblín að verða sögusvið á ögurstundum Póllands. Yfirráð kommúnista í Póllandi eftir stríðið hófust með leppstjórn Moskvu sem kennd er við Lúblín. Þar var einnig fyrsta pólska stjórnin eftir fyrri heimsstyrjöldina mynduð í nóvember 1918. Og svo fer ekki milli mála að Lúblín-sambandið er kennt við borgina. Hvað var það? Fyrsta konungsættin í Póllandi, Piast-ættin, dó út með Kazimierz mikla árið 1370. Hann var framúrskarandi þjóðhöfðingi í flestum efnum, nema engan eignaðist hann erfingjann og vantaði þó ekki viljann því hann var fjórkvæntur. Um hríð varð hringl á pólsku krúnunni en loks lenti hún, árið 1384, á höfðinu á frænku Kazimierz, tíu ára gamalli ungverskri prinsessu sem hét Jadwiga eða Heiðveig á íslensku. Hún varð fullvalda drottning, sú eina sinnar tegundar í pólsku sögunni. Þrátt fyrir ungan aldur var hún þá þegar trúlofuð Vilhjálmi af Habsborg, Austurríkisprinsi. Ráðahagir fólks af þessu tagi flokkuðust undir pólitík og komu því sjálfu, óskum þess og ástum lítið við. Þegar til kom hugnaðist pólska aðlinum ekki að Pólland mægðist við Habsborgara og tók sér vald til að slíta trúlofuninni, og þegar Vilhjálmur bar sig eftir unnustunni var hún læst inni í konungshöllinni í Kraká. Aðallinn hafði fengið mjög djarfa hugmynd um annan maka handa Jadwigu. Norðan við Pólland bjuggu Litháar í stóru ríki og vaxandi. Enn var almenningur þar yfirleitt heiðinn. Það var mál Evrópumanna að Litháar væru algjörir villimenn, herskáir og hættulegir. Að undanförnu höfðu þeir ógnað öryggi Póllands. Pólski aðallinn kom sér nú saman um að gera Jagiello, stórhertoga af Litháen, orð, að hann mætti fá litlu drottninguna Jadwigu til eignar ef hann í fyrsta lagi léti snúa þegnum sínum til kristni og legði í öðru lagi lönd sín, Litháen og Rútheníu, saman við Pólland. Jagiello, sem verið hafði hraksmán Evrópu, leist svo á að þetta væri sanngjarnt verð fyrir að komast í heldri manna tölu. Jadwigu þótti hinsvegar meira en slæmt að býtta á siðprúðum austurrískum prinsi og sér miklu eldri villimanni og kvartaði sáran við aðalsmennina. Þeim varð ekki þokað en féllust samt á að trúnaðarmaður hennar fengi að skreppa norður til Litháen og skoða Jagiello og helst sjá hann beran, því þær sögur gengu um hann og landa hans að þeir væru kafloðnir um allan skrokkinn eins og skepnur. Manni þessum tókst að komast í gufubað með Jagiello og kom til baka með þau tíðindi að ber væri hann í öllum aðalatriðum svipaður Pólverjum eða þess vegna Vilhjálmi prins af Habsborg. Að svo búnu skírðist Jagiello til kaþólskrar trúar og kvæntist Jadwigu. Með hjónabandinu myndaðist ríkjasamband Póllands og Litháens, fimmfalt að stærð við það sem Pólland eitt var áður. Jagiello reyndist röskur kóngur og undan honum rann jagiellonska konungsættin sem sat við völd í Póllandi fram til 1572. Með honum kom krafturinn sem þurfti til að lækka rostann í Þýsku riddurunum. En það er af Jadwigu litlu að segja að hún fann enga hamingju í hjónabandinu og er sögð hafa gegnt hjónabandsskyldum sínum með hangandi hendi en ástundaði ölmusugjafir og góðverk í þeirra stað. Hún dó 24 ára gömul og Jagiello komst yfir að eiga þrjár drottningar á eftir henni. Ég sá hanska Jadwigu á safni í smábænum Sandomierz nokkrum dögum seinna. Þetta voru hvítir guðvefjarhanskar sem náðu upp að olnboga og hún hafði gefið þá bónda í grenndinni fyrir að draga sleðann hennar upp úr skafli. Í Karmelítakirkjunni í Kraká skildi hún hins vegar eftir sig fótspor í steini. Hún hafði tyllt fætinum á steininn meðan hún tók af sér gullspennu til að gefa hana fátækum steinsmið og þessi ölmusugæði höfðu þau áhrif á steininn að hann bráðnaði og eftir sat farið eftir skó númer 37. Margur hefur skilið minna eftir sig í heiminum. Þar kom að fólk vildi ekki að stór milliríkjamál hvíldu á hjónabandi sem einu sinni var og ríkjasamband Litháens og Póllands var endanlega formgert í Lúblín árið 1569 en síðan er það kennt við bæinn. Sambandsríki Póllands og Litháen var um hríð hið stærsta í Evrópu, þegar það náði allt norðan frá Eystrasaltsströndum suður til Svartahafs