3. Stríðsminjar í bak og fyrir

Ferjan var komin langleiðina inn flóann og nálgaðist Gdansk. Það var hérna út með ströndinni, sem strákarnir í sögunni Köttur og mús eftir Günther Grass syntu út í skipsflökin, sem þá stóðu enn upp úr sjónum, kröfsuðu mávadritið upp af ryðguðum þilförunum með nöguðum nöglunum og höfðu fyrir tyggjó. Einn þeirra hélt því fram að allir góðir tenórar ætu daglega mávaskít. Að baki var skaginn Hel sem teygir sig inn í mynni flóans úr vestri. Í rauninni er hann bara þrjátíu kílómetra langt sandrif, víðast innan við fimm hundruð metra breitt og svo lágt að oft hefur það rofnað í flóðum. Þá hefur samnefnt þorpið, sem er yst á austurendanum, orðið að eyju um lengri eða skemmri tíma. Fram undan var farið að grilla í ósinn á vesturkvísl Vislu eða Dauðu Vislu eins og hún er kölluð. Þar er innsiglingin í höfnina og landtungan meðfram henni að austan heitir Westerplatte. Það var sögulegt að hafa bæði Westerplatte og þorpið Hel samtímis í sjónmáli, þar sem heimsstyrjöldin síðari hófst og þar sem henni lauk. Fyrstu skotunum var beint að litlu pólsku virki á Westerplatte eldsnemma að morgni fyrsta september árið 1939. Það er Þjóðverjum líkt að byrja heimsstyrjöld snemma morguns á fyrsta degi mánaðar. Skotin komu frá orrustuskipinu Schleswig-Holstein og þau áttu að granda tæplega tvö hundruð manna pólsku varnarliði. Það var ójafn leikur en virkið hélt samt velli í sjö daga. Þorpið Hel kom aftur á móti við sögu í lok stríðsins, því það var þar sem síðustu þýsku hermennirnir í Póllandi gáfust upp fyrir Rauða hernum þann níunda maí 1945, daginn eftir að Þýskaland játaði sig sigrað og heimsstyrjöldinni lauk formlega. Á milli Westerplatte og Hel liðu tæp sex ár og rúmar sex milljónir mannslífa. Hugsanlega háðu menn einhvern tíma í fyrndinni stríð af göfgi og drenglyndi en svik og undirferli mörkuðu stríðið í Póllandi. Viku fyrir stríðsbyrjun höfðu utanríkisráðherrar Þýskalands og Sovétríkjanna, þeir Ribbentrop og Molotov, samið í umboði Hitlers og Stalíns um að hvorugt þessara ríkja myndi ráðast á hitt, mörgum dyggum kommúnista til ósegjanlegrar hugraunar. Við sama tækifæri sömdu þeir leynilega um að skipta Póllandi á milli sín því sjálfstæði þess væri óþarft. Pólverjar voru því ekki óvanir að land þeirra væri strokað út af landakortum en það fór skiljanlega í taugarnar á þeim. Síðar meir þurftu valdhafarnir í Moskvu og stjórnvöldin í Varsjá, sem sátu í skjóli þeirra, að fara í flókna röksemdaleikfimi til að sanna fyrir pólsku þjóðinni að þessi leynisamningur hefði aldeilis ekki verið svik við hana heldur þvert á móti framsýnn vinargreiði. Í ágústlok var allt til reiðu. Nasistar sviðsettu pólska árás á þýska útvarpsstöð þann þrítugasta og fyrsta ágúst og hún var hið opinbera en upplogna tilefni innrásarinnar í Pólland daginn eftir. Þjóðverjar komu samtímis úr þremur áttum; úr vestri og suðri en auk þess norðan úr Austur-Prússlandi. Ekki gagnaðist það Pólverjum hót að hafa samið við þá um ævarandi frið milli þjóðanna árið 1934 og lítið hald fannst þeim vera í varnarbandalagi sem þeir höfðu gert við Frakka og Englendinga. Tveim dögum eftir innrásina lýstu þessi ríki að vísu stríði á hendur Þjóðverjum, en í fyrstu voru það eingöngu orð sem komu Pólverjum að engum notum þær fáu vikur sem þeir fengu varist. Þann sautjánda september beið Rauði herinn ekki lengur með að ráðast inn í Pólland úr austri, ekki til að bjarga Pólverjum heldur til að innheimta sinn skerf af landi þeirra. Þá kom gagnkvæmur friðarsáttmáli þessara ríkja frá 1932 fyrir lítið. Einn herforingjanna sem stýrði innrásinni hét Nikita Krústsjov, þá ungur maður á uppleið. Nú þurftu Pólverjar að berjast við tvo Golíata í einu og þeir gáfust upp. Skömmu eftir innrásina tóku Sovétmenn til við hreinsanir á hernámssvæði sínu. Þeir smöluðu saman öllum sem fóru með mannaforráð í pólska hernum og ætla mátti að hefðu framtak, menntun eða vit til að verða þeim óþægir. Þessir 15 hermenn, sem voru þess albúnir að falla fyrir kúlu í brjóstið, voru nú skotnir í hnakkann. Þegar nasistar höfðu sagt upp svikulli vináttunni við Sovétríkin í júní 1941 og réðust sjálfir inn í Rússland fundu þeir fjöldagröf með líkum 4000 pólskra liðsforingja í Katyn-skóginum í Hvíta-Rússlandi. Hróðugir kenndu þeir Sovétmönnum um morðin en Sovétmenn reyndu aftur að klína þeim á Þjóðverja, sem aldrei þessu vant voru saklausir. Stjórnvöld í Kreml héldu dauðahaldi í þessa söguskýringu allt fram á síðustu ár. Þegar Moskvustjórnin hafði losað sig við pólska frammámenn lét hún hlaða óbreyttum pólskum borgurum upp á vagna og flytja þá nauðuga til Síberíu eða austur á steppurnar í Kasakstan. Það er talað um hundruð þúsunda, sumir nefna hálfa aðra milljón manns. Það voru aðeins þeir heppnu sem seinna gátu snúið aftur heim til Póllands. Síðari heimsstyrjöldin lék enga þjóð grár en þá pólsku. Þjóðverjar og Sovétmenn felldu sex milljónir Pólverja. Flestir týndu lífinu í útrýmingarbúðum og urðu að svolítilli ösku og örlitlum reyk, aðrir voru felldir í átökum eða myrtir, sumir króknuðu, sultu eða týndust. Sex milljónir á tæpum sex árum eru þrjú þúsund manndráp á dag, eitt hundrað tuttugu og fimm á klukkustund, tvö á mínútu allan tímann sem stríðið varði. Þegar svo sigurvegararnir sömdu með merkilega köldu blóði um það í Teheran árið 1943, hvaða parta Evrópu austrið og kommúnisminn mættu eiga, og hvaða parta vestrið, þá kom Pólland í hlut annars tveggja andstæðinga sinna úr stríðinu og það til frambúðar. Í minnispunktum frá Teheran-fundinum, þar sem örlög Pólverja voru ráðin, er eftirfarandi haldið til haga um Roosevelt Bandaríkjaforseta: „The President seemed to be sleeping profoundly.“ Westerplatte, þar sem ósköpin byrjuðu færðist sífellt nær. Það mátti greina drungalegan bautasteininn yfir liðinu sem varðist þarna og féll. Jafnframt fjarlægðist þorpið Hel þar sem stríðið endaði og hvarf loks í dúnmjúku gráu morgunmistri sem færðist yfir flóann