29. Lóðrétti bragginn

Ég gekk fram hjá Nozyk-sýnagógunni, þeirri einu sem eftir stendur í borginni. Í stríðsbyrjun bjuggu 450 þúsund gyðingar í Varsjá en hvergi nema í New York bjuggu þá fleiri í einni og sömu borg. Ég var staddur þar sem Varsjár-gettóið var á árunum 1940 til 1943 en þess sér engan stað lengur heldur eru risin þar stórhýsi úr áli og gleri sem hýsa útibú alþjóðafyrirtækja. Eftir skamma stund var ég kominn út fyrir mörk gettósins, sem núna liggja ósýnileg og djúpt undir malbikinu gegnum húsgrunna og dýpstu kjallara, en voru áður öllum auðséð og skildu að byggðir gyðinganna sem átti að drepa strax og Pólverjanna sem átti ekki að drepa fyrr en seinna. Af þessum 450 þúsund gyðingum í Varsjá lifðu um það bil 300 stríðið af og það aðeins fyrir vangá Þjóðverjanna. Þá birtist framundan mér mikið hús með háum turni og þegar hann var reistur á árunum 1952–1955 var aðeins einn turn hærri í Evrópu allri. Hálfri öld seinna eru enn fáir staðir svo niðurgrafnir og afskekktir í Varsjá að þaðan sjáist ekki í turninn. Borgarbúar segja að uppi á honum sé fegursti útsýnisstaður borgarinnar allrar, af því hvergi annars staðar sleppi maður við að horfa á hann. Mörgum er illa við húsið og finnst það ljótt. Það heitir Höll menningar og vísinda og erindið sem það átti hingað á sínum tíma var að vera „óbrotgjarn minnisvarði um ævarandi vináttu pólsku og sovésku þjóðanna“ eins og segir í gjafabréfinu. Það var Stalín sem gaf Pólverjum þetta hús til að þeir gætu iðkað menningu og listir í 3288 herbergjum sem húsið geymir, auk fjögurra leikhúsa, sundhallar, íþróttasalar, veitingahúss og samkomusalar sem tekur 3500 manns í sæti. Þetta gerði hann þegar Varsjárbúar voru bláskínandi fátækir að reyna að koma yfir sig einhverju skjóli gegn veðri og vindum eftir stríðið. Stjórn Póllands hafði að vísu dálæti á Stalín en þorra almennings var ekki hlýtt til hans og fannst að sér lægi meira á ýmsu öðru en svona höll úr þeirri átt. Almenningi hefði þó gramist enn meira hefði hann vitað, að þó svo héti að húsið væri gjöf frá Stalín, lét hann pólska ríkissjóðinn borga allan kostnaðinn. Það kom ekki á daginn fyrr en löngu seinna. En árið 1955 voru þeir tímar að það var engum Pólverja til framdráttar að vera að rifja upp að ekki var langt liðið síðan Stalín og Sovétríkin höfðu verið miklu nákomnari nasistum heldur en Pólverjum. Menn urðu líka að kyngja því í þögn að stundum, þegar sendisveit frá bróðurþjóðinni í Austur-Þýskalandi kom í vináttuheimsókn til Póllands, þekktu menn aftur sum andlitin úr hernámsliði nasista. Frammámenn eru þeirrar gerðar að þeir verða gjarnan frammá hvað sem kerfið heitir. Fyrir utan að Pólverjum finnst höllin ljót, þá minnir hún á niðurlægingartímana sem fóru í hönd eftir stríðið þegar leppstjórnir Rússa voru við völd og Pólland var taglhnýtingur Sovétríkjanna. Þeir kalla höllina hraklegum nöfnum: „lóðrétta braggann“, „rússnesku tertuna“, „Stalínsböllinn“ og eftir 1990 var sú hugmynd að rífa húsið rædd af fyllstu alvöru í borgarstjórninni. Eitt og annað var líkt með einræðisríkjum Hitlers og Stalíns, og það á ekki síst við um arkitektúrinn. Þeir höfðu báðir persónulegan áhuga á bosmamiklum, opinberum byggingum og létu þær oft til sín taka. Báðir áttu uppáhaldsarkitekta sem gátu útfært hugmyndir þeirra um falleg hús. Hitler hafði Albert Speer en Boris Jofan þjónaði Stalín. Þeim var kappsmál að húsin væru mikilfengleg og umfram allt há. Líklega vildu þeir í einlægni að fólki fyndist það verða eins og litlar pöddur þegar það gekk upp að húsunum. Þeir kusu að hús hefðu fornlegt útlit sem þeir héldu vera grískt eða rómverskt. Þau þurftu undantekningarlaust að vera samhverf og helst prýdd mörgum og háum súlum. Sagt er að Hitler hafi einkennilega oft hugsað um hvernig hús tækju sig út er þau væru orðin að rústum. Það kom fyrir þegar Speer sýndi honum útlitsteikningar af nýrri höll að hann lét fylgja skissu af henni hruninni. Hitler vildi að hús Þriðja ríkisins mættu verða fallegar rústir. Báðir, Stalín og Hitler, ætluðu að byggja mesta hús heimsins og það um svipað leyti. Aðeins eitt hús getur verið veglegast í heimi á hverjum tíma og af því höfðu þeir báðir áhyggjur. Hitler ætlaði að byggja Die Volkshalle í Berlín og árið 1938 sagði hann Speer að það verk skyldi fá forgang umfram allt annað. Samt var ekki gert ráð fyrir að sú höll yrði fullbúin fyrr en árið 1960, svo stór var hún og tímafrek. Höllin átti að vera mesti samkomustaður innanhúss í heiminum og rúma 180 þúsund manns. Þvermál hvolfþaksins að innanverðu var áætlað fjórðungur úr kílómetra og rúmtak þess sautján sinnum meira en hvelfingarinnar í Péturskirkjunni. Hönnuðirnir rökræddu í fullri alvöru hvort sjálfstætt veðrakerfi mundi þróast undir svo stóru hvolfþaki og hvort uppgufun frá samkomugestum mundi þéttast í ský svo færi að rigna innanhúss. Stalín ætlaði fyrir sitt leyti að byggja Höll sovétanna og hafði fundið henni stað á bökkum Moskvuárinnar. Hún átti að vera þrjú hundruð metra há en ofan á henni hundrað metra há stytta af Lenín. Á þungbúnum dögum stæði hann með höfuðið sveipað lágskýjum. Gert var ráð fyrir 6000 herbergjum í húsinu, 17500 veggfermetrum undir olíumálverk, 12000 fermetrum undir freskur og 4000 fermetrum fyrir mósaíkmyndir. Það er til marks um stórhug Stalíns, að um þessar mundir var staðall fyrir íbúðarhúsnæði í Moskvu fjórir fermetrar á mann, en í reyndinni bjó fólk miklu þrengra því þrír til fimm í herbergi var algengt. Í þessum stórkarlalega samanburði var 230 metra há Höll menningar og vísinda í Varsjá bara smámunir en stíllinn var sóttur til Moskvu og eins og snýttur úr nös Stalíns. Ég var drjúga stund að ganga í kringum höllina, fyrir útskot og inn í geilar; stundum missti ég áttanna og leið eins og ég væri lengst inni í Kolugili. Þess á milli lá leiðin meðfram stakketi úr rómverskum súlum, breiðum tröppum og stórum styttum af prúðu og ungmennafélagslegu fólki. Þarna voru ungir menn sem greiddu hárið aftur þannig að það reis í bylgju yfir enninu. Það hefur þótt viðeigandi, sennilega vegna fornaldarástar Stalíns, að klæða þá í rómverskar pínuskikkjur. Í höndunum héldu þeir hins vegar á nútímalegum brúkshlutum sem þeir voru að smíða eða vinna með eins og kúlulegu, loftpressuhamri eða skrúflykli. Skikkjurnar voru ekki hentugur vinnuklæðnaður, en sýndu vel hvelfdar bringur og stinna lærvöðva. Karlmenn á þýskum höggmyndum frá nasistatímunum klæddust svipuðum skikkjum og höfðu áþekka vöðva. Sameiginlegt er og með steinkörlunum, hvort sem þeir voru smíðaðir til dýrðar nasisma eða kommúnisma, að aldrei horfa þeir á það sem þeir eru að vinna við, sama hvaða nákvæmni það krefst, heldur einlægt fram, upp og inn í hina björtu framtíð. Steinkonurnar framan við Höll menningar og vísinda héldu oftast á einhverju húslegu en sumar voru með sprautu og voru að hjúkra, aðrar handléku bók og voru kennslukonur. Einnig þær voru í skikkjum og sumar skikkjurnar sýndu of mikið af stórum og næringarríkum brjóstunum til þess að ráðlegt hefði verið að láta þær kenna í strákabekkjum. Konurnar voru ekki eins háleitar og fjarhyglar eins og karlarnir, þær höfðu augun hjá sér og horfðu oftar á það sem þær höfðu í höndunum. Enginn þurfti að fara hér í grafgötur um mismunandi hugsanagang og eðli kynjanna. Þessi pólsk-rómversk-sovésku ungmenni höfðu, þegar ég heilsaði upp á þau, verið glöð og frjálsleg í fasi og eftirtakanlega jákvæð á svipinn samfleytt í hálfa öld. Ég veit að það er nánast ókurteisi annað en þykja þau vond list, en gat samt ekki látið vera að vona að einhverjum þeirra verði þyrmt, ef Varsjárbúar skyldu einhvern tíma láta verða af að rífa lóðrétta braggann sem Stalín gaf þeim.