28. Hafmey með tvo sporða

Ég gekk til baka yfir Syriny-brúna. Af hverju er brú inni í miðju landi kennd við sýrenu? Af hverju er boldangshafmey úr eir á mannhæðarháum stalli við brúarsporðinn? Hún reiðir sverð til höggs og hefur skjöld í hægri hendi en er að öðru leyti allsber eins og þessi ætt er yfirleitt. Hárið hefur hún sett í snyrtilegan hnút, brjóstið sverðmegin er miklu hærra en hitt af því hún teygir sverðshöndina upp, brúskurinn í náranum er vandræðalegur; en það er margsannað að einungis afburðalistamenn geta gert sannfærandi loðnu úr eir. Þetta kemur allt til af því að borgin Varsjá varð til við samruna tveggja þorpa og hét annað Wars en hitt Sawa. Það er í sjálfu sér ekki frásagnarvert heldur hitt að það var sýrena, öðru nafni hafmey eða meyfiskur, í Vislu sem fæddi af sér þorpin tvö og þau voru því systkini. Varsjá er því beinlínis afkvæmi hafmeyjarinnar sem hafði verið endursköpuð úr eir á árbakkanum. Hún er tákn borgarinnar eins og öndvegissúlurnar eru fyrir Reykjavík og húnarnir fyrir Húnavatnssýslu. Margt er með ólíkindum við þessa ættrakningu og ferðamaður í Varsjá situr uppi með fleiri spurningar eftir en áður. Hvernig geta heilu þorpin fæðst? Hver var faðirinn? Hvernig fæða hafmeyjar með sporð? Síðasta spurningin er líklega auðveldust. Hafmeyjar er tvenns konar. Annars vegar eru þær sem hafa einn sporð og því óaðgengilegan fæðingarveg. Hins vegar þær sem hafa tvo sporða og eru þeir framhald læranna. Þær síðarnefndu geta auðveldlega fætt og jafnvel heilu þorpin ef því er að skipta. Það kemur ekki á óvart að hafmeyjan væna á árbakkanum í Varsjá hefur tvo sporða. Ein af mörgum árdísum eða meyfiskum í Varsjá stödd á Gamla torginu. Það eru til margar útgáfur af hafmeyjum en sýrenurnar er þeirra elstar. Það voru sýrenur sem sungu fyrir sjófarendur á Eyjahafinu með þvílíku seiðmagni að þeir gleymdu að stýra, sigldu upp á sker og fórust. Allir nema Ódysseifur sem, klókur að vanda, setti eyrnatappa í ræðarana en lét binda sjálfan sig við siglutréð svo hann mætti heyra hinar sætthljómandi raddir án þess að tapa skipinu. Fyrstu myndirnar af þessum sýrenum, sem Grikkir drógu upp, sýna fremur óásjálegar verur með kvenmannshaus, stél og vængi en síðan hafa orðið flóknar og margbrotnar kynbætur í sagnaheiminum. Á miðöldum var komin fram þessi sígilda hafmey; gullfalleg, síðhærð kona að ofan og stundum slanga en oftast fiskur að neðanverðu. Í gamla daga voru þannig blöndur af mönnum og dýrum í einum og sama líkamanum algengar, samanber meyljón og elgfróða. Þetta tvíeðli vísaði til togstreitunnar milli líkama og sálar; skynlausar skepnurnar voru eintómt hold en í manninum fóru fram þessi illvígu átök milli holdsins og andans. Þegar miðaldakirkjan kom reiðu á táknmál sitt gerði hún sýrenuna að tákni hinnar fyrirlitlegu léttúðar og holdsfýsnar. Hún var fullkomin andstæða jómfrúarinnar góðu og var sýnd utan á kirkjuveggjunum, þar sem hún hélt sporðsendunum tveim upp í loftið sínum með hvorri hendinni og glennti sköpin framan í kirkjugesti. Alveg fram undir það síðasta hafa allskyns árdísir og vatnagyðjur verið fjölmennar í pólskum ám og vötnum og engan veginn hættulausar því þær vilja ginna til sín jarðneska menn. Stundum sitja þær á vegbrúnum nálægt vatni, jafnvel þar sem hjólreiðamenn eiga leið um, og hvort sem þær birtast hálfnaktar eða alklæddar er aðdráttarafl þeirra þvílíkt, að meira að segja sómakærir menn og vel kvæntir hika ekki heldur ganga rakleitt á eftir þeim ofan í vatnið og sjást þá aldrei framar. Sanngirni vegna og jafnréttis er skylt að geta þess að í pólskum vötnum eru einnig marmennlar eða hafkarlar á sveimi. Þegar tunglskin er hleypur sams konar fiðringur í þá að fara upp úr og leita eftir ástum jarðneskra meyja. Konum er mikil hætta búin ef þær fylgja þeim eftir ofan í vatn, því þá koma þær aldrei til baka. Bót er í máli að stúlkur geta þekkt þessa peyja af tvennu og varast þá. Það er annað einkenni þeirra að þeir eru ævinlega rassblautir og þarf ekki annað en gá í stólinn sem þeir sátu á til að ganga úr skugga um það. Eins má þekkja þá á því að kossar þeirra eru ævinlega kaldblautir og ekki ólíkir því að kyssa hrognkelsi, svo konum sem þekkja til þannig atlota ætti ekki að vera nein vorkunn að vara sig.