26. Dagamunur í Varsjá

Sól skein og morgunninn bætti upp nóttina sem hafði verið jafn ófullnægjandi fyrir mig og aðra gesti á þriðju hæð Hótel B. Ég kvaddi þann næturstað án saknaðar og morgunverðar og settist inn á fyrsta veitingastaðinn sem ég sá til að bæta úr því síðarnefnda. Í óheillavænlegri blöndu af bjartsýni og orðabókarleysi pantaði ég rétt sem mér sýndist af nafninu vera ferskur, léttur og hollur, en var óheppinn eins og stundum fyrr og fékk fitugan mjölhleif og súrmeti með. Bærinn Nowi Dwór Mazowiecki á fljótatungunni, þar sem Narew sameinast Vislu, býr vafalaust yfir einhverjum töfrum eins og aðrir bæir, þó svo mér hafi skotist yfir þá í þetta sinn. Til Varsjár voru tæpir fjörutíu kílómetrar. Þar rekur pólska málmiðnaðarsambandið gistiheimili svo járnsmiðir, rennismiðir og verkamenn í stáliðjuverum eigi góðan og ódýran samastað þegar þeir koma í kaupstað. Afgangsherbergi eru leigð ótíndum ferðamönnum eins og mér. Yfirsængin var eftirminnileg. Hún var aðeins á færi hraustmenna sem voru vön að svipta til þungum stálplötum, því hún hafði svo einkennilega mikla eðlisþyngd að þegar mér hafði tekist að smokra mér inn undir hana lá ég hreyfingarlítill og útflattur eins og undir möru alla liðlanga nóttina. Það sýndi sig einnig þegar ég gekk upp eða niður þessar fjórar hæðir að pólskir málmiðnaðarmenn eru engin ræksni, því á öllum stigapöllunum voru glerskápar og í þeim mökkur af verðlaunagripum sem þeir höfðu fengið, ekki aðeins heima við heldur um víða veröld: fyrstu verðlaun fyrir glímu á vináttuleikum þjóðanna einhvers staðar í Asíu á sjöunda áratugnum, önnur verðlaun í alheimskeppni málmiðnaðarmanna í kraftlyftingum. Pólskir málmiðnaðarmenn virtust hvarvetna hafa komið, séð og sigrað. Það var þvílíkur heiður að gista hjá þessum afreksmönnum að litlu skipti þótt ég kæmi lemstraður og marinn undan sænginni. Dagarnir mínir í Varsjá voru ekki fábreyttir hversdagar, heldur alþjóðadagur verkalýðsins fyrsti maí og þjóðhátíðardagur Pólverja þriðji maí. Pólverjum dettur að sjálfsögðu ekki í hug að vinna daginn þar á milli, svo að í maíbyrjun halda þeir eins konar sæluviku. Það var þriðja maí árið 1791 sem fyrsta stjórnarskrá Póllands var samþykkt, vel meint en afar skammlíf. Á pólska þinginu, sejm, sem samþykkti hana áttu ekki aðrir seturétt en fulltrúar aðalsins. Hún var þá fyrsta evrópska stjórnarskráin, önnur í heiminum á eftir þeirri bandarísku og í besta samræmi við upplýsingarstefnuna sem var tískustraumur tímans. Jafnvel Karl Marx, sem endranær var ekki mjög jákvæður út í handaverk aðalsins, hældi henni og sagði að aldrei fyrr í mannkynssögunni hefðu aðalsmenn sýnt viðlíka drenglyndi. En raunar kom það ekki til af góðu að Pólverjar tóku þannig fram úr öðrum Evrópuþjóðum. Þeir áttu volduga og óprúttna nágranna; Prússa í norðri, Rússa í austri og Austurríkismenn sunnan við sig. Með öðrum orðum; Hohenzollernættina, Rómanoffana og Habsborgarkynið, því þetta voru tímar einvaldanna. Árið 1772 höfðu þessir grannar sín í milli ákveðið að fá sér hver sína sneiðina af Póllandi. Það var fyrsta skipting Póllands og þá misstu Pólverjar þriðjung landsins bótalaust. Pólverjar vissu það fyrir og enn betur síðar, að þeir gátu ekki treyst grönnum sínum. Þeir tóku í örvæntingu til við að laga stjórnskipan sína og rekstur ríkisins enda ekki vanþörf á. Þá hafði það tíðkast á löggjafarþinginu undanfarin 140 ár að hver einstakur þingmaður hafði fullt neitunarvald gagnvart lagafrumvarpi, svonefnd liberum veto-regla. Að baki henni býr afar falleg hugsjón en allir sem hafa reynt að nota liberum veto-regluna, til dæmis í sumarleyfisferðum með fjölskyldu sinni, vita hve hún er önug í framkvæmd og flestir hafa fyrir löngu gefist upp á henni aðrir en Öryggisráð SÞ. Það þurfti ekki nema einn sérvitring á pólska þinginu til að fella frumvarp, og hagsmunaaðilar eða erlendar ríkisstjórnir iðkuðu að bera fé á veiklundaða, spillta eða blanka þingmenn. Það er í frásögur fært að á þrjátíu ára tímabili tókst pólska þinginu ekki að samþykkja nema ein einustu lög. Það var út af þessum þætti í fari Pólverja, sem Churchill sagði um þá, að það væru fáar dygðir sem ekki prýddu Pólverja og fá mistök sem þeir hefðu látið ógerð. Stjórnarskráin framúrskarandi, sem Pólverjar settu saman og samþykkt var þriðja maí árið 1791, kom fyrir ekki. Tímasetningin var vægast sagt óheppileg. Einvaldarnir allt í kringum Pólland voru meira en lítið órólegir yfir fréttum af frönsku stjórnarbyltingunni 1789 og þeim var ekki skemmt yfir ýmsum frjálsræðisvillum sem þeir sáu birtast í pólsku stjórnarskránni. Prússar og Rússar tóku sér því aftur í leyfisleysi sína sneiðina hvor af Póllandi árið 1793. Þá var svo lítið eftir af landinu að Pólverjum var nóg boðið og þeir gripu til vopna gegn Rússum, sem höfðu verið frekastir. Fyrir liði þeirra fór Tadeusz Kosciuszko en hann hafði tekið þátt í sjálfstæðisbaráttunni í Bandaríkjunum og var handgenginn Thomas Jefferson. Á fáu virðast Pólverjar hafa meira dálæti en vonlausum uppreisnum gegn ofurefli og enn dá þeir Kosciuszko og elska. Einhverjir Pólverjar sem settust að í Ástralíu komu því í kring að hæsta fjallið þar í álfu var heitið eftir honum, sem vitaskuld var mesta ólán því Ástralir geta síðan hvorki borið fram heitið á Hvannadalshnjúknum sínum né skrifað það rétt. En Tadeuz Kosciuszko og lið hans unnu nokkra sigra framan af uppreisninni en urðu að gefast upp fyrir sameinuðum herstyrk Prússa og Rússa. Við það tækifæri á Tadeuz að hafa mælt fleyg orð: Finis Poloniae, eða að nú væri úti um Pólland. Hann bar seinna af sér að hafa nokkurn tíma sagt þetta en einu gilti; nágrönnum Póllands fannst þetta gott innlegg og skiptu afganginum af landinu á milli sín árið 1795. Það var þriðja og síðasta skiptingin enda var þá ekkert meira til skiptanna. Stjórnarskráin góða var sett í skjalageymslu austur í Moskvu og Pólland hvarf af landakortinu í 123 ár eða fram yfir heimsstyrjöldina fyrri. Þó að Pólland hætti að vera til fannst íbúunum, sem nú heyrðu sumir undir Austurríki, aðrir Rússa og enn aðrir undir Prússa, að þeir væru pólskir eftir sem áður. Þeir reyndu æ ofan í æ að brjótast undan hinu framandi valdi í blóðugum uppreisnum. Þær renndu enn stoðum undir áðurnefnda fullyrðingu Churchills og voru yfirleitt augljós sjálfsmorð gerð af framúrskarandi hugprýði. Kommúnistastjórnin í Póllandi vildi ekki styggja Moskvu með því að hampa minningunni um stjórnarskrána frá 1791 og eftirmálin af henni. Hún dubbaði því tuttugasta og annan júlí upp í að verða þjóðhátíðardag, af því þann dag árið 1944 hafði verið samþykkt á miðstjórnarfundi Kommúnistaflokksins að sósíalismi skyldi framvegis ríkja í Póllandi. Þessi dagur kveikti aldrei almennilega í Pólverjum og þeir gleymdu honum jafnskjótt og kommúnistastjórnin leið en settu þriðja maí aftur til fyrri vegs.