24. Hin nytsama iðja ánamaðkanna

Allan næsta dag hjólaði ég á bakka Vislu og hún mjakaðist varla úr sporunum. Hvergi flúðir, enginn árniður og svo er hún eitt mengaðasta fljótið í Evrópu. Frá upptökum að ósi eru 1064 km og vatnasviðið er á stærð við allt Ísland svo sumir droparnir eru langt að komnir. Þveráin Narew flytur til hennar læki norðan úr Litháen. Bug rennur á austurlandamærum Póllands og leggur til vatn úr mýrunum í Hvíta-Rússlandi. San kemur austan úr Úkraínu og Dunajec flytur leysingavatn um djúp gljúfur ofan úr Tatra-fjöllum. Þarna var áin allbreið. Pólverjar byggðu stíflu við borgina Wloclawek svo ofan við hana varð til 60 km langt uppistöðulón. Þeir vildu temja ána, safna vatni í forða, draga úr flóðahættu og auðvelda prammasiglingar. Skipaumferð er annars ekki orðin mikil á Vislu. Evrópski staðalpramminn á að bera 1350 tonn og ristir tvo og hálfan metra. Visla er of grunn fyrir hann og þar fyrir utan sigla prammar ekki á þeim hraða sem nútíminn krefst. Flest önnur fljót í Evrópu hafa verið sett í stokka og stiga, dýpkuð og þrengd svo þau verði skipgeng, en Visla hefur víðast hvar verið látin í friði og luntast áfram, löt og leirborin eins og hún hefur gert frá ómunatíð. Stíflan við Wloclawek og uppistöðulónið sem ég hafði fyrir augum eru undantekningar. Í nokkurri fjarlægð frá bökkunum eru víðast varnargarðar sem geta haldið utan um vatnselginn þegar hann þre- eða fjórfaldast í flóðum. Byggðin á bökkunum stendur sums staðar lægra en yfirborð árinnar og garðarnir duga ekki alltaf til. Vorflóð gerast æ stærri og óviðráðanlegri og það á ekki bara við um Vislu heldur mörg evrópsk stórfljót. Sumir halda að með þessu sé náttúran að vara manninn við því að halda í hroka sínum að hann hafi undirokað jörðina og tamið náttúruöflin. Aðrir nefna jarðbundnari skýringar. Ein er sú að aukinn útblástur á koltvísýringi valdi því að veðurfar verður ofsafengnara og öfgafyllra, önnur að vatnsheldni moldar fari stöðugt minnkandi. Samtímis því sem menn ná ævintýralegum árangri í að auka vatnsheldni dömubinda og bleia, svo örlitlir tauhnoðrar geta varðveitt heilu sjóina af barnahlandi og tíðablóði, þá tollir æ minna vatn í jarðveginum undir fótum þeirra. Vatnsheldni moldarinnar er undir ýmsu komin en mestu skiptir þó kyrrlát iðjusemi hinna kunnuglegu og óáreitnu ánamaðka, Lumbricus terrestris. Þar sem garðhola er eða gamaldags túnblettur smjúga ánamaðkar þvers og kruss undir sverðinum svo að jarðvegurinn verður eins og stórgerður svampur; helmingurinn mold, helmingurinn holur. Ég mátti ekki vera að því að telja það sjálfur, en hef eftir sannorðum vísindamanni að í einum hektara af pólskum garði búi milljón ánamaðkar. Væru þeir allir komnir í eina og sömu vogarskálina þyrfti fjórar fullorðnar beljur til að vega upp á móti þeim. Og þeir eru ekki bara margir heldur einnig iðnir, því að í einum rúmmetra af mold eru ánamaðkaslóðirnar kílómetri að lengd. Innan í moldarköggli er þannig gríðarstórt yfirborð sem aldrei sést utanfrá, og að þessu leytinu líkist moldarköggull sálinni í fólki en einnig hún hefur yfirborð innan í sér. Þegar rignir taka neðanjarðarslóðir ánamaðkanna við óhemju vatnsmagni og úr þeim sígur það enn lengra niður í jörðina á löngum tíma og bætist við grunnvatnið. En nútímabúskaparhættir gera ekki ráð fyrir garðholum og túnbleðlum sem hænur og menn vappa um og eru kjörlendur ánamaðkanna. Þeir byggja á stórum ökrum sem ofurþungar vinnuvélar rúlla yfir og þær þjappa moldinni saman í þétta köku. Reglulega er úðað yfir landið því sem í gamla daga var einu nafni kallað „útlendur áburður“ til aðgreiningar frá taði, mykju og margskonar bætiefnum úr hlandforum. Svo er markvisst og skipulega sáldrað yfir jarðveginn kröftugum eiturblöndum til að útrýma óværu á jarðargróðanum. Allt hefur þetta komið illa við ánamaðkana, grafið undan starfsskilyrðum þeirra, metnaði og sjálfsvirðingu. Moldin verður æ þéttari. Þegar rignir sígur vatnið ekki ofan í hana heldur flýtur ofan á henni út í árnar og stundum með þeim ofsa að þær drekkja þessu skammsýna fólki, sem telur sig geta vaðið yfir holla iðju ánamaðkanna á skítugum skónum.