23. Raðhúsabyggð í Biskupin

Það var Walenty Szwajcer sem fyrstur rak augun í fornminjarnar í Biskupin, og hvað var hann? Jú, kennari í skólaferð með bekkinn sinn vorið 1933. Óðamála sagði hann hreppsnefndinni og lögreglunni að hann hefði fundið eitthvað merkilegt úti í Biskupin-tjörninni og hélt kannski að því yrði tekið fagnandi en það var öðru nær. En tíðindin spurðust engu að síður út og þó það sé ofsagt að leðjan á botni Biskupin-tjarnarinnar hafi innan árs verið á hvers manns vörum í Evrópu, þá þóttu ekki önnur tíðindi merkilegri í fornleifafræði um þetta leyti heldur en þorpið sem þarna kom í ljós. Þorpið hafði verið reist á hólma úti í tjörninni og athuganir á eikarbolunum sem það var gert úr sýndu að þeir höfðu verið felldir á árabilinu 747–722 fyrir Krists burð. Úr landi lá mjó brú að þröngu hliði á varnarvegg sem umkringdi eyjuna, sex metra háum, þriggja metra þykkum. Til að verjast aðkomubátum hafði tuttugu þúsund ydduðum staurum verið stungið í vatnsborðið með veggjunum utanverðum. Þorpsbúar hafa verið varir um sig og ekki að ástæðulausu; elsta þorpið þarna hafði brunnið eða verið brennt eftir fjörutíu ára búsetu. Það var endurbyggt en hlaut sömu örlög áttatíu árum síðar. Um 400 fyrir Krist var þorpinu endanlega eytt og líklega voru Skýþar að verki, komnir trylltir og grenjandi austan af steppunum við Svartahafið til að ræna og myrða friðsama bændur. Þorpið var ekki endurreist eftir þetta. Íbúarnir töldust til lúsatíska fólksins sem hafði byggt það og haldið velli í ein átta hundruð ár á tungunni milli Saxelfar og Vislu. Lúsatíska fólkið hvarf af sögusviðinu og sökk í mannhaf Norður-Evrópu eins og þetta nafnlausa þorp sökk smám saman ofan í leðjuna á botni Biskupin-tjarnarinnar. Leðjan sú var þess háttar að hún varði timbrið fyrir fúa og þess vegna kom 2700 ára gamalt þorp fram í dagsljósið þegar farið var að róta í henni og grafa haustið 1933. Nú hefur hluti þess verið endurreistur í fyrri mynd. Það má álykta eitt og annað um Lúsatíu-menninguna af fornleifunum í Biskupin og annars staðar. Fólkið lifði á landbúnaði og veiðum, gerði áhöld úr leir og járni en fékk bronsmuni í vöruskiptum að sunnan. Það brenndi látna og gróf öskuna í leirkerum, hafði einhverjar hugmyndir um líf að loknu þessu, dýrkaði sólina og bar við að éta mannakjöt, en ekki hvunndags heldur aðeins sem hátíðamat við einhverjar helgiathafnir. Það eftirminnilegasta við Biskupin var að sjá svo nákvæmlega hvernig fólkið hafði búið þar um sig. Byggðin þakti hringlaga hólmann, um tvo hektara. Meðfram varnarveggjunum innanverðum var þriggja metra breiður vegur en út frá honum ellefu mjóar þvergötur milli óslitinna húsalengja. Innan við hliðið var lítið torg. Merki fundust um að tvíhjóla vögnum hafi verið ekið um þorpið, og það gefur augaleið að þarna Byggðin í Biskupin fyrir 2700 árum hefur þurft umferðarreglur. Kannski héngu boð- og bannmerki á húsunum við götuhornin og sennilega voru þarna einstefnugötur. Við þvergöturnar stóðu þrettán bjálkaraðhús sem náðu hvert um sig þvert yfir hólmann, og töldu samanlagt 102 íbúðir, allar eins. Íbúðirnar höfðu dyr til suðurs, voru 8x9 metrar að grunnfleti og sex metrar undir mæni. Innanhússarkitektúrinn var alls staðar sá sami. Fyrst var gengið inn á vinnusvæði sem tók um fjórðung húsnæðisins. Þar voru unnin grófari húsverk og innistöðuskepnur stóðu á básum. Innan við lágan vegg var íveruherbergi með eldstó og stóru sameiginlegu fleti. Upp í efri kojur lágu frumstæðar tröppur, höggnar í digran bjálka, og sá sem mátti til þess svefndrukkinn að laumast niður í myrkinu til að pissa að næturlagi þurfti mikla fótfimi. Þarna var bóklaus og myndalaus tilvera og fátt sem glapti, jafnvel ljórarnir voru ekki gerðir til að horfa út um þá heldur aðeins til að hleypa inn skímu. Mann rekur í rogastans yfir þessari einsleitni. Var enginn höfðingi í þessu þorpi sem þurfti að sýna vald sitt og vegtyllur með því að búa rýmra en hinir? Voru allir jafnir? Voru þetta félagslegar íbúðir? Bjuggu þarna alvörukommúnistar, löngu á undan Lenín, Gomulka og Gierek? Þennan morgun voru fáir á ferli og 2700 ára gamlar göturnar að mestu auðar. Samt glumdi allt í einu símhringing innan úr einni íbúðinni. Einhver var með gemsa og þurfti að vera tiltækur. Mikilvægi fólks hvílir á því að einhverjir nái í það, helst margir, oft og á ómögulegum tímum. Fólkið sem kúrði nærfatalaust á hálmi í þessum stóru almenningsflatsængum hafði ekki hugmynd um hina bölvuðu kvöð ínáanleikans. Þvert á móti sýndi þessi langa og mjóa brú og háu varnarveggirnir að það vildi alls ekki láta ná í sig nema að vel athuguðu máli. Það var sterk sól og heitt. Í fenjunum utan við varnarveggina kvökuðu froskarnir svo hátt að þeir hefðu getað yfirgnæft símhringingu. Ísak frænda tók að syfja og þar sem hann var á því hamingjuríka æviskeiði að láta skilyrðis- og áhyggjulaust eftir öllum löngunum sínum jafnskjótt og þær bærðu á sér, virtum við þær og snerum heim á leið til Inowroclaw