20. Ættanna kynlega bland

Að fara til Inowroclaw var töluverður krókur frá farvegi Vislu en ég átti þangað erindi. Fólk í framættunum mínum hafði unað sér á Norðurlandi kynslóðum og öldum saman, stundum hvarflaði það milli sýslna en sjaldan út fyrir fjórðunginn. Á seinni hluta tuttugustu aldarinnar var hinsvegar eins og rjómaþeytari hefði verið settur ofan í þessar rótgrónu norðlensku ættir og frændfólk mitt tók til að lifa og deyja sem allra lengst frá staðnum þar sem það fæddist. Ættanna kynlega bland hafði þyrlað einum frænda mínum suður til Inowroclaw. Þekki maður forsöguna sést að það er rökrétt og gat varla öðruvísi verið. Ef eldri systir mín, Sigurbjörg, hefði ekki farið til Svíþjóðar árið 1966, hefði hún ekki hitt Gunnar og hefði þá varla fest þar djúpar rætur. Án þess hefðu þau ekki eignast saman Maríu frænku mína. María hefði þá ekki getað farið til Kalíforníu til að skoða sig um þegar hún var orðin gjafvaxta undir síðustu aldamót. Á hinn bóginn, ef Dorota hefði ekki tekið sig upp frá Inowroclaw þar sem hún ólst upp og flutt norður til Svíþjóðar með Martin sinn barnungan, hefði Martin að vísu getað farið til Ameríku, en þá hefði það verið harla ólíklegt að þau María hefðu tekið tal saman á förnum vegi í Kaliforníu. Án þess hefðu þau tæpast orðið ástfangin og þeim hefði verið fyrirmunað að eignast saman efnis- og sómapiltinn Ísak Gesikowski. En allar þessar ófyrirsjáanlegu, en eftir á auðskildu atburðarásir, áttu sér stað og leiddu til þess að þrevetur Ísak frændi, sem tengir saman Torfalækjarhrepp og Pólland gegnum Kaliforníu, var staddur í Inowroclaw í páskaheimsókn hjá frændfólki sínu og það hefði verið lítil ættrækni að líta ekki inn hjá honum, úr því ég var staddur nærsveitis. Það reyndist raunar ákaflega farsæl ákvörðun því mér var tekið með kostum og kynjum. Bæði mér og vegamellunum til ama hafði farið að rigna um kaffileytið en þarna voru vosklæðin dregin af mér og þessi fjölmenna fjölskylda kepptist við að sýna mér alúð. Það var einna helst Ísak frændi minn sem skeytti lítið um mig, enda var hann upptekinn og umvafinn af einstökum kvenblóma; frændkonum af fjórum kynslóðum sem óðara skynjuðu allar langanir hans áður en hann gat 53 hugsað þær hvað þá sagt frá þeim. Honum leið eins og soldáni í stóru kvennabúri og ég skildi það vel að hann varð ekki uppveðraður yfir því að ég rakst inn. Húsráðendur voru María og Rysiu. Bæði unnu í stórri efnaverksmiðju og flest þeirra fólk. Nýlega höfðu vestræn fyrirtæki lagt í hana fé svo lífdagar hennar voru tryggðir um sinn, öfugt við fjölmörg önnur fyrirtæki sem lifðu ekki af umskiptin frá áætlunarbúskap kommúnismans yfir í markaðsumhverfið. Þau hjónin bjuggu í stóru húsi sem enn var ekki fullbyggt. Janek, bróðir Maríu, og Mariola konan hans bjuggu í næsta húsi sem var á svipuðu byggingarstigi. Þarna byggðu menn einbýlishús í frístundum og gatan minnti óneitanlega á sjötta áratuginn heima á Íslandi. Stefanía, móðir Maríu, hafði gert bigos og ekki í fyrsta sinn því hún var liðlega hálfáttræð. Hún hafði verið að allan liðlangan daginn, kannski gærdaginn líka, því bigos þarf að sjóða lengi og því oftar sem það er hitað upp því betra verður það. Bigos er pottréttur og eiginlega er engin uppskrift að honum réttari en önnur, því hann er frá þeim tímum þegar öllum tiltækum næringarefnum og afgöngum var vafningalítið skellt saman í pott þar sem hvað tók bragð af öðru. Sé skyggnst ofan í grautinn, má þó oftast finna bita af reyktu fleski, súrkál, pylsur, nýtt kjöt eða léttsaltað af ýmsum skepnum. Innan um og saman við mara laukar í hálfu kafi, sveppir, hvítlauksrif, paprika, lárviðarlauf og svo kálið. Bigos hafði ég fengið áður á veitingahúsum, en þar hafði enginn haft tímann né sinnuna til að gera það eins gott og Stefanía. Pólsk matseld er ekki ósvipuð bigos að því leyti að þar ægir saman straumum úr öllum áttum; matargerð austan af úkraínsku steppunum, eldamennsku gyðinga, Rússa, Þjóðverja og Tékka í bland við hefðir heimamanna. Rótarávextir eru áberandi; gulrætur, rófur, sellerí, laukar, kartöflur og hinar sínálægu rauðrófur. Þær finnur maður þurrar eða blautar, sneiddar eða saxaðar, undir, ofan á, í eða með ótrúlegustu réttum. Menn vöndu sig ekki endilega á að eta þennan jarðargróða af því hann þætti svo góður heldur af því hann var tiltækur. Fátækt fólk át mikið af rótarávöxtum af því þeir voru auðfengnari en kjöt. Þetta samhengi milli fátæktar og rótarávaxta, sem okkur virðist auðskilið, fór ekki fram hjá siðfræðingum á 16. og 17. öld en þeir skýrðu það á annan veg og töldu át rótarávaxtanna vera orsök fátæktarinnar en ekki öfugt. Það var af því rótarávextir ýttu undir taumleysi kvenna, örvuðu sæðisframleiðslu karla og líkamslosta beggja sem samanlagt leiddi til ómegðar og hún aftur til fátæktar. Í nútímahagfræði heitir þetta fátæktargildra. Í ofanálag spillti þessi fæða heilsu fólks, því hún gerði vind í iðrunum sem gat stigið upp til höfuðsins og valdið höfuðveiki og stundum brjálsemi. Ættanna kynlega bland 54 Pólland Nú hefur hver sinn matarsmekk og enginn skyldi treysta öðrum í blindni í því efni, en ég hef fengið betri mat á öðrum stöðum en í Póllandi, því þar er hún landlæg þessi fitumikla og þunga miðevrópska matseld. Það er eins og undir búi nagandi óttinn við að fá ekkert að éta næstu þrjá dagana og því ríði á að innbyrða sem flestar hitaeiningar til að eiga í sjóði, eins konar anorexía með öfugum formerkjum. Það er til að hjálpa örþreyttum frumunum í magaveggjunum eftir slíkar máltíðir sem Pólverjar drekka vodka með mat, og vanir menn raunar ævinlega do dna; í botn. Pólverjar segjast raunar sjálfir hafa fundið upp vodkann. Það sama segja Rússar, Úkraínumenn og margir aðrir. Fólki, sem hefur takmarkaðan áhuga á áfengi til annars en drekka það, finnst þetta einkennilegt rifrildi um smámuni, líkt og þjóðir færu að keppa um að eigna sér manninn sem fyrstur hreyfði stórutána. Eftir gómsætan mat og nokkur vodkastaup fór gjörvallt samsætið í gönguför að sýna mér bæinn. Hér hafði salt verið unnið úr jörðu frá því snemma á miðöldum. Á nítjándu öld fundust ný og gjöful saltlög undir byggðinni sjálfri og borgarbúar stóðust ekki freistinguna að grafa undan sjálfum sér. Svo kom í ljós fyrir nokkrum árum að landið var farið að síga og héldi sem horfði myndi Inowroclaw á endanum steypast ofan í salthvelfingarnar líkt og Hrunakirkja forðum. Til þess að forðast þau örlög voru námurnar barmafylltar af vatni. Mér var ekki ljóst hvort olli, vodkinn eða þunn jarðskorpan yfir hyldjúpum saltpæklinum, en mér fannst göturnar dúa þetta kvöld þegar ég steig niður líkt og ég væri að ganga yfir þunnan ís. En salt er til margra hluta nytsamlegt. Það getur bætt mannanna mein og saltið undan Inowroclaw alveg sérstaklega. Það hefur verið á allra vitorði alveg frá því á elleftu öld, þegar Ladislaw prins fékk læknað ófrjósemi konu sinnar með því að baða hana upp úr saltpækli. Rekstur heilsuhæla er líka stóriðja bæjarins. Á sérstökum reit hafa verið byggðir níu metra háir veggir, þriggja til fjögurra metra þykkir, úr hrísi og ofan á þeim liggja götóttar pípur. Um þær er dælt saltlegi úr námunum gömlu og lögurinn sáldrast niður um hrísið og er lengi á leiðinni, þræðir viðarteinungana og dropar hægt af einum þeirra á annan. Teinungarnir eru orðnir hvítir og saltstorknir fyrir löngu en af allri þessari miklu snertingu við saltið verður andrúmsloftið innan veggjanna saltþrungið, líkt og er á strönd í miklu brimi. Þarna situr fólk samkvæmt læknisráðum, sumir hálfan daginn, sumir bara tvo tíma á dag og sýpur þetta saltaða loft ofan í lungun í von um bata við hinum fjölbreyttustu meinsemdum. Þetta loftslag, sem þætti kannski ekki frásagnarvert úti við sjó, var ansi skondið svona langt inni í landi