2. Efnið í sólinni

Frá ómunatíð hefur fundist raf á norðurströndum Póllands. Þar liggur það oftast á tvö hundruð metra dýpi en austur í Litháen er miklu grynnra ofan á raflögin. Raf er að finna í Kanada, Tansaníu, Japan og vestur á Jótlandi, en hvergi eru önnur eins ókjör af því eins og hérna. Austur undir Kaliningrad er auðugasta rafnáma heimsins og þangað eru árlega sótt 750 tonn af þessu undarlega, hálfgagnsæja og stundum sjálflýsandi efni í öllum tónum brúnskalans. Árþúsundum saman hefur fólk sóst eftir því til þess að skreyta sig sjálft eða umhverfið, bæta mein sín eða færa það guðunum að gjöf. Sennilega var raf fyrsta útflutningsvaran frá þessu svæði. Klyfjaðir rafi stautuðu fornaldarmenn héðan frá ströndunum upp með ánni Vislu, suður yfir Karpatafjöllin og niður með Dóná. Þar seldu þeir rafið grískum og seinna rómverskum kaupmönnum og kannski fylgdu einhverjar húðir eða nokkrir þrælar með í kaupunum. Í staðinn fengu þeir vopn, nýstárleg amboð, sýrlenskar glerperlur eða rómverska peninga. Þessi verslunarleið er kölluð rafleiðin. Þarna syðra þótti rafið vera mikil gersemi og það fór víða. Grikkirnir voru dálítið hissa á þessu efni sem samtímis var mjúkt og hart, flaut í söltum sjó en sökk í ferskvatni. Þeir kölluðu það elektrum eða sólarefni og höfðu ýmsar skoðanir á uppruna þess. Sumir sögðu að rafið væri svitadropar jarðarinnar, aðrir að það væri storknað marðarhland og dökka rafið úr högnanum en það ljósa úr læðunni. Svo sögðu þeir sögu sem tengdi rafið guðunum, sólinni og hryggð trjánna. Þannig var að sólguðinn Helíos átti strák með Klýmenu, dóttur sjávarguðsins. Hann hét Feþon og var ekki öðruvísi en aðrir unglingar með það að vilja keyra áður en hann hafði til þess aldur og þroska. Illu heilli kom þar að pabbi hans lét undan suðinu í honum og leyfði honum að stýra sólvagninum einn dag, en það er vagninn sem flytur sólina dag hvern austan yfir himinhvolfið vestur til sólarlagsins. Allt gekk vel fram yfir kaffi en þá kom að því að strákurinn missti valdið á hestunum fjórum sem drógu vagninn, tapaði hæð og fór alltof nærri jörðu svo brennandi sólin sveið norðurhluta Afríku og er þar síðan Saharaeyðimörkin. Við þetta sama tækifæri varð fljótið Níl svo óttaslegið að það faldi upptök sín svo rækilega að þau fundust ekki aftur fyrr en á 19. öld. Seifi alföður var ljóst að hér stefndi í meiriháttar umhverfisslys og sá ekki annan leik skárri í stöðunni en að skjóta þennan óefnilega ekil niður með eldingu. Þetta bragð markaði upphaf loftvarna í sögunni. Feþon hrapaði dauður ofan í ána Eridanus, sem enginn veit lengur hvar var. Systur hans, Sólardætur, söfnuðust saman á bökkum árinnar til að halda minningarathöfn en svo var sorg þeirra taumlaus að þær breyttust í aspir. Þrátt fyrir þessa myndbreytingu gátu þær ekki hætt að gráta og tárin streymdu út um lítil augu á berkinum, runnu niður stofninn og féllu í ána. Þessi tár köllum við raf. Þessi hugmynd Grikkjanna var nokkuð glúrin því raf er kvoðan úr trjám sem spruttu fyrir 40 milljónum ára. Hún lenti undir fargi jarðar og síðar jökuls og löngu síðar báru árnar hana út í sjó. Í upphafi var kvoðan seig og límkennd og enn má sjá loftbólur í rafklumpum, vatnsdropa og smákvikindi sem voru á dögum fyrir þessum ármilljónum. Fornfræðingar fá sjaldnast að sjá þetta gamlar lífverur nema steinrunnar og útflattar eins og prentmyndir, en í rafinu hafa þær geymst í þrívídd og fyrir kunnáttumenn er lafhægt að rekja skipan erfðaefnisins í fjörutíu milljóna ára gömlum pöddum, flugum og smáeðlum. Það væri hægt að endurnýja þær og endurfæða líkt og þeim Chrichton og Spielberg datt í hug í kvikmyndinni Jurassic Park. Raf er mjúkt efni og meðfærilegt og frá ómunatíð hefur það verið tálgað og slípað í styttur, krossa, armbönd, festar, tóbaksdósir, skatthol, jafnvel innréttingar og þilplötur. Í byrjun átjándu aldar þegar Friðrik konungur Prússa vildi koma sér vel við Pétur mikla Rússakeisara, sem var skynsamlegt um þær mundir, gaf hann honum heilt herbergi úr rafi. Árið 1755 var það innréttað og opnað í Katrínarhöllinni skammt fyrir utan Pétursborg. Þetta var hundrað fermetra salur og veggirnir voru alklæddir rafi með öllu því útflúri sem viðeigandi var á barokktímunum. Allir voru hugfangnir af dýrð salarins og Rússakeisarar uppvörtuðu þarna betri gesti sína í hálfa aðra öld. Þegar svo Þjóðverjar náðu Pétursborg á sitt vald í seinni heimsstyrjöldinni fannst þeim óþarfi að þessi germanska gersemi tefði lengur í höndum Rússa. Þeir tóku rafþiljurnar niður, settu þær í tuttugu og sjö stórar kistur og sendu til Kaliningrad, sem þá hét raunar Königsberg, en þaðan hafði rafið upphaflega komið. Árið 1944 var stríðinu þar komið að hvorki var þessi fjársjóður né aðrir öruggir í Königsberg, svo aftur var rafinu pakkað niður til þess að færa það á tryggari stað en síðan veit enginn hvað varð af kistunum tuttugu og sjö. Einhverjir halda að þær hafi verið sendar til Ameríku, aðrir að þær séu enn þann dag í dag geymdar en gleymdar á námubotni í austanverðu Þýskalandi. Líklegast hafa þær samt aldrei frá Königsberg farið heldur týnst þar þegar borgin brann, því raf er bæði eldfimt og góður eldsmatur. Samt er rafherbergið aftur komið á sinn stað í Katrínarhöllinni. Þjóðverjar, síþjáðir af samviskubiti út af ódæðum feðra sinna og afa, styrktu Rússa rausnarlega með fé til að endurgera salinn eftir ljósmyndum og gömlum teikningum. Einmitt þegar ferjan mín öslaði inn Gdansk-flóann voru handverksmenn að keppast við að raða síðustu rafstykkjunum í veggina. Samtals voru þau meira en hálf milljón talsins og vinnan hafði staðið yfir í tuttugu og fimm ár. Viku síðar, þann 31. maí 2003, ætluðu þeir Schröder Þýskalandskanslari og Pútín Rússlandsforseti að vígja þetta dýrindi í sameiningu. Við það tækifæri hugsuðu þeir sér að endurnýja margoft gefin og jafnoft svikin loforð um ævarandi vináttu þjóðanna, líkt og Friðrik Prússakóngur og Pétur mikli gerðu tæpum þrem öldum fyrr.