18. Kópernikus

Ég kom til Torún undir kvöld. Pólverjum þykir gaman að hafa matsölustaði niðri í djúpum kjöllurum og ég gekk margar tröppur niður í Ráðhúskjallarann og bað um pierogi. Það er pólska útgáfan af ravioli, litlir deigvasar með kjöt- eða ostfyllingu sem oftast sigla um diskinn í sentimeters djúpri feiti. Þjónustustúlkan hafði áhyggjur af að sú feiti væri ekki nóg í mínu tilviki, svo hún kom með líterskrukku af storknaðri svínafeiti. Ég þekkti engan í Torún nema Kópernikus og frá Ráðhústorginu þurfti bara að fara fyrir eitt horn og maður var kominn að húsi Koppernigh-fjölskyldunnar. Nikulás, sem var örverpið í fjölskyldunni og fæddur árið 1473, lét breyta ættarnafninu sínu í átt að latínu og kallaði sig Kópernikus. Núna telja Torúnbúar sér sóma að því að nefna götuna eftir honum og Ulica Kopernika númer 15 til 17 er safn. Ég skoðaði það og samferða mér voru tvö hundruð skólakrakkar og dúsín af kennurum. Krakkarnir höfðu hátt og kennararnir voru síþusandi. Þannig föruneyti er örlög allra sem vilja skoða söfn í Póllandi á vordögum þegar safnaheimsóknir eru á dagskrá grunnskólanna. Kópernikus missti föður sinn ungur og var alinn upp hjá ríkum frænda sínum sem var biskup yfir Ermlandi, en svo voru þær kallaðar sóknirnar suður og austur af Gdansk. Seinna fór hann í háskólann í Kraká til að læra um Guð og þegar hann var liðlega tvítugur vildi frændi hans gera hann að presti fyrir norðan. Nikulás var góður námsmaður og ungur aldur var engin fyrirstaða því þess voru dæmi að fjórtán ára strákur yrði kardínáli. En Nikulás þumbaðist við að þiggja embætti, vildi læra meira og fór til Ítalíu. Þetta voru tímar endurreisnarinnar og nú rann það upp fyrir lærðum mönnum, sem alþýðan hafði alltaf verið nógu vitlaus til að vita, að veröldin sjálf er ljúf og litrík og ekki síður boðlegt rannsóknarefni heldur en eilífðarmálin og himnarnir. Fjölfræði var kall tímanna og Nikulás bætti á sig lögfræði, læknisfræði, stærðfræði og stjörnufræði en þar fyrir utan orti hann og málaði en tókst að vísu hvorugt vel. Liðlega þrítugur kom pilturinn loks til starfa fyrir kirkjuna í Ermlandi og stundaði upp frá því prestsverk með góðum þokka en sýslaði meðfram við stjarnfræði. Ástir froskanna. Að sjálfsögðu hafði hann kynnst bókinni Almagest á námsárunum, riti stjarnfræðingsins Ptolemæusar frá Alexandríu, sem lærðir menn og leikir höfðu þá trúað í tæp 1400 ár. Ptolemæus sýndi trúverðuga útreikninga á þeim sjálfsagða og öllum auðséða sannleik að jörðin væri í miðju heimsins en sólin, tungl og stjörnur snerust kringum hana. Hann áleit að jörðin væri innan í holri kúlu. Á innra byrði þessarar kúlu voru fastastjörnurnar límdar enda hét það festing. Festingin snerist á tuttugu og fjögurra tíma fresti, sem síðan er kallaður sólarhringur, en jörðin hvíldi kyrrlát og virðuleg í miðju þessa rýmis. Ekki lá það fullljóst fyrir á þessum tímum af hverju festingin sjálf snerist; sumir sögðu að hún bylti sér af sjálfsdáðum líkt og stórt dýr, aðrir að englarnir sneru henni með handafli. Ofan og utan við festinguna voru himnarnir þar sem Guð og englarnir héldu til. Í iðrum jarðar var víti. Alheimurinn var því tiltölulega auðskilin húsakynni á þremur hæðum. Það gaf mannfólkinu notalega mikilvægistilfinningu að vita sig búa í miðju heimsins, sem allt snerist um, jafnvel sólin. Á miðöldum var ritið Almagest ásamt verkum Aristótelesar ein meginstoðin undir heimsskilningnum sem kaþólska kirkjan hafði baslað saman með ærinni fyrirhöfn og stóð grimmilega vörð um. Kópernikus, sem að sönnu var maður guðhræddur og kirkjutrúr, rak augun í að líklega mætti skýra alheimsgerðina með einfaldari hætti en gert var í Almagest, ef maður gengi út frá því að jörðin væri ekki kyrrstæð heldur snerist bæði hún og reikistjörnurnar kringum sólu. Það varð ævistarf hans, ásamt farsælum embættisverkum fyrir kirkjuna, að rita um þetta bók. Nú þurfti ekki mannvitið hans Kópernikusar til að sjá að þessari skoðun yrði varla tekið með fögnuði af kirkjunnar mönnum, sem voru, svo vitnað sé í orð Hannesar Péturssonar: …með feðranna gömlu gnúðu amboð á herðum en glaðir að allt skuli bundið svo föstum skorðum: sjá, þarna tungl og vindar, hér vegur og blóm. Hann gaufaði því við bókina alla ævi, endurskoðaði hana þrívegis, og féllst á það með semingi, gamall maður, að hún yrði prentuð og það var gert í Nürnberg. Hann hirti sjálfur ekki um að gefa ritinu nafn svo útgefandinn titlaði það upp úr sjálfum sér: De Revolutionibus Orbium Coelestiorum Libri VI eða Sex bækur um brautir himintunglanna. Ef valdar væru topp tíu bækur vestrænnar menningar, þá yrði þessi líklega ein þeirra. Á einum veggnum í Ulica Kopernika hékk koparstunga af Kópernikusi frá 24. maí árið 1543. Hún sýndi rúmliggjandi mann, síðhærðan og afar hruman, sem var að taka við fyrsta eintakinu af bókinni sinni en það hafði þá um morguninn borist volgt úr prentverkinu í Nürnberg. Það sést ekki á myndinni en sagt er að um þetta bil hafi Kópernikus verið orðinn minnislaus og líklega alls enga grein getað gert sér fyrir því hvaða pakka hann fékk né hversvegna. Síðdegis þennan sama dag dó hann og hafði ekki rænu á að mæla fram viturleg andlátsorð, eins og þótti hæfa um þessar mundir. Kaþólsku kirkjunni fannst þetta ekki góð bók. Hún var að vísu aldrei beinlínis lýst trúvilla en fékk sæti á lista Páfagarðs yfir bannsettar bækur, Index prohibitorum, árið 1616 og þar sat hún í 150 ár. Líklega hefði kirkjan brugðist miklu harðar við, hefði hún vitað að þessi bók var bara aðdragandi að enn verri ósköpum Kópernikus lýsti göngu himintunglanna aðeins í grófum dráttum, ekki nákvæmlega, ekki alveg rétt, hann vissi ekki af hverju þau gengu einmitt svona né þekkti hann þyngdarlögmálið sem heldur heiminum saman. En hann var maðurinn sem færði jörðina úr miðju alheimsins. Eftir að bókin hans kom út voru heimkynni mannanna orðin eins og hver önnur reikistjarna ein á ferð um geiminn án þess að reka þar nokkur sérstök erindi. Guð bjó ekki lengur á næstu hæð fyrir ofan þá né fjandinn í kjallaranum. Guð mátti raunar upp frá þessu vita hvar Guð hélt sig. Jörðin hafði tæpast lengur þá stöðu í alheiminum sem sæmdi kórónu sköpunarverksins, svo það læddist að mönnum nagandi efi sem seinna varð að skelfilegri vissu þegar Darwin ritaði Uppruna tegundanna. Útreikningar Kópernikusar, svo vel sem þeir voru meintir, voru sumpart eins og mannkynið væri rekið út úr Paradís í annað sinn. Og fyrir kirkjuna átti vont eftir að versna mikið. Alheimurinn varð endalaus og þar af leiðandi miðjulaus, útreiknanlegt vélgengi ruddi burt lögmálum Guðs og í stað þess að atburðarásir væru leiddar áfram af æðri tilgangi kom í ljós að þær hröktust undan smásmugulegum orsökum. Kóperníkus var guðhræddur kirkjunnar maður og ætlaði sér áreiðanlega aldrei að gera henni mein, en eftir að bókin hans kom út var aðeins tímaspursmál hvenær heimsmynd miðaldakirkjunnar hryndi