15. Prússland

Hertogadæmið Prússland, sem áður var ríki Þýsku riddaranna, varð að sjálfstæðu konungsríki árið 1701. Ríkið var þýskur afleggjari og kóngarnir voru af Hohenzollern-ættinni, einni þeirri bláustu í Evrópu. Á átjándu öldinni voru þeir iðnir við að auka lönd sín ýmist með góðu eða illu. Þegar konungsríkið hélt upp á aldarafmælið í höfuðborginni Berlín höfðu landareignirnar þrefaldast, fjöldi þegnanna sexfaldast og það taldist ótvírætt til stórveldanna í Evrópu ásamt með Rússlandi, Austurríki og Frakklandi. Herinn var höfuðatriði. Hann var stór, dýr og sterkur. Á tímabili var þrettándi hver Prússi hermaður og þegar mest var, runnu fjórir fimmtu ríkisteknanna til hersins. Franski stjórnmálamaðurinn Mirabeau tók svo til orða að venjulegast væru herir í þjónustu ríkja nema hvað prússneski herinn hefði ríkið í sinni þjónustu. En þetta var agaður atvinnuher. Hann var ekki stjórnlítill og siðlaus bandíttahópur sem ætlast var til að hefði í sig og á með gripdeildum, en þá var það venjan um evrópska heri. Séð úr nútímanum var Prússland brautryðjandi og fyrst til að reyna margt það sem síðar varð ríkjandi og sjálfsagt. En nútíminn er ekki hlutlaus dómari. Hann hampar því mest sem á sínum tíma stefndi í átt til hans sjálfs, en hafnar þróun í aðrar áttir, hversu miklu farsælli sem hún hefði orðið. Átjándu aldar menn litu málið öðrum augum og þeim blöskraði glannaskapur Prússa. Þeim fannst það næsta óþarft þegar Prússar innleiddu fyrstir í Evrópu almenna skólaskyldu árið 1717, nærri tvöhundruð árum á undan Íslendingum. Það gerði Prússland á skömmum tíma að framúrstefnulandi í alþýðumenntun. Friðrik mikli, holdgervingur hins upplýsta einveldis, tók við völdum í Prússlandi árið 1740. Evrópubúum þótti það bæði eðlilegt og sjálfsagt að kórónan sem hann með eigin hendi tyllti ofan á parrukið væri prýdd 237 eðalsteinum, en hitt þótti þeim teprulegt að daginn eftir bannaði hann pyntingar á föngum. Þá fannst þeim illskiljanleg léttúð þegar hann innleiddi trú- og prentfrelsi. Eftir það fékk fólk á flótta undan trúarofsóknum hvaðanæva úr Evrópu skjól í Prússlandi; mennonítar frá Fríslandi, mótmælendur úr Austurríki, franskir húgenottar, öldungakirkjumenn frá Skotlandi, kaþólskt fólk og jafnvel gyðingar. Þjóðin varð giska fjölbreytt, t.d. var um aldamótin 1700 þriðji hver Berlínarbúi af frönskum uppruna og aðkomufólkið hafði haft ýmsa gagnlega kunnáttu meðferðis. Enn voru Prússar framúrskarandi í grein sem varla þykir lofsverð í nútímanum en það var nákvæm og smámunasöm skriffinnska. Það er komið hálfgert óbragð af orðinu skriffinnska, en menn mega ekki gleyma því að skriffinnskan er skipulag í stjórnsýslu. Ströng aðferðafræði hinna prússnesku skriffinna var á sínum tíma fáséð en verðmæt vörn gegn geðþótta, ofríki, spillingu og óréttlætinu sem víðast viðgekkst hjá valdhöfum í Evrópu. Það fór ekki á milli mála að Prússar voru á uppleið á átjándu öld og allt gekk þeim í haginn enda fundu þeir til sín. Árið 1799 mun hafa komið út bók í Königsberg rituð af D.G. nokkrum Hasse. Bókin hét í lauslegri þýðingu: Röksemdir fyrir því að Paradís hafi verið í Prússlandi og þar hafi verið upphafsstaður mannkynsins, sem lesa má um hjá grískum höfundum, latneskum og biblíufróðum. Með þessari kenningu batt Hasse fyrir sitt leyti enda á langvarandi þras um það, hvaða mál hefði verið talað í Eden. Adam og Eva ræddu sín í milli á þýsku því þýska var töluð í Prússlandi. Þjóðverjar hafa ævinlega farið fyrir brjóstið á sumum. Franskur maður, Léon Gozlans, var svo óforskammaður að halda því fram sem fylgikenningu, að svo sé einnig um Guð almáttugan, því það hafi einmitt verið vegna þess að Adam og Eva ræddu saman á þýsku sem hann rak þau út úr Paradís. Það var af yfirlæti svipuðu þessu sem Friðrik mikli réðst formálalítið og af einberri landafrekju inn í Slésíu sem var austurrískt land. Prússland abbaðist upp á flest stórveldi álfunnar og hafði yfirleitt gott upp úr því. Á átjándu öld gátu fjandvinirnir Rússland, Prússland og Austurríki sammælst um að skipta á milli sín landareignum Pólverja og árið 1795 var ekkert land eftir sem kallað var pólskt. Pólland hætti að vera til í hundrað tuttugu og fimm ár. En svo varð bylting í Frakklandi árið 1789. Hugmyndir sem þar komu fram um þjóðerni og lýðræði gerðu einvöldunum í álfunni órótt og upp úr aldamótunum fór Napóleon eldi um Evrópu. Hann sigraði her Prússa fyrirhafnarlítið við Jena árið 1806 og lagði landið undir sig. Eftir að Napóleon hafði hlaupið fram úr sjálfum sér og brunnið út var kallað til ríkjaráðstefnu, Vínarfundarins 1815, til þess að lagfæra þann usla sem hann hafði gert í álfunni. Prússland kom vel út úr þeim skiptum og var, ásamt Austurríki, öflugasta ríkið í bandalagi þrjátíu og níu þýskumælandi ríkja. Þetta var afar lauslegt bandalag, því hvert ríki hafði sinn fursta eða þjóðhöfðingja og fátt batt þau saman annað en tungumálið. Árið 1862 kom fram í Prússlandi Otto von Bismark sem þar fór með völd sem konungur væri áratugum saman. Hann þótti fremur tortrygginn út í lýðræði. „Hinum stóru spurningum samtímans verður ekki svarað með ræðuhöldum og meirihlutasamþykktum heldur einungis með járni og blóði,“ sagði hann og sneri sér að því að sameina þýsku ríkin undir forystu Prússlands. Að svo búnu varð til það Þýskaland sem seinna meir efndi til tveggja heimsstyrjalda. Í upphafi var Þýskaland keisaradæmi en það var konungur Prússlands sem hlaut keisaratignina og Bismark varð fyrsti kanslarinn. Prússar urðu tákngervingar alls þess sem umheimurinn bæði dáði og hataði mest í fari Þjóðverja og margir gruna þá um að hafa öðrum fremur kynt undir stríðsáráttu og þýsku mikilmennskuæði á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar. Churchill kallaði Prússland „rót alls ills“ og árið 1947 leystu bandamenn prússneska ríkið formlega upp.