12. Krossferðir í norðurátt

Andleg og veraldleg yfirvöld í Evrópu efndu upphaflega til krossferðanna í því skyni að frelsa Landið helga úr höndum heiðingja. Þær byrjuðu vel en enduðu illa, því árið 1291 hröktu Serkir síðustu krossfarana heimleiðis. En ferðirnar sjálfar þóttu skemmtilegar, fræðandi og kirkjunni fannst þær hentugar til þess að dreifa huga veraldarvaldsins. Eins og aðrar góðar viðskiptahugmyndir þótti tilvalið að reyna þessa á öðrum mörkuðum og því datt kirkjunnar mönnum það í hug um miðja tólftu öld að efna líka til krossferða í norðurátt í því skyni að sigra þrálát vígi heiðninnar við Eystrasaltið og innleiða þar kristni. Hugmyndir miðaldakirkjunnar um heiðni og trúboð voru orðnar töluvert aðrar og tæknilegri en á dögum Krists. Nú var ekki lengur litið á heiðna menn sem óupplýsta og aumkunarverða sakleysingja, heldur voru þeir liðsmenn fjandans eða „limir á hans skrokki“, eins og það var orðað. Árarnir voru beinlínis heimilisfastir í líkömum heiðingjanna og þaðan mátti stundum sjá þá flýja ámáttlega undan kröftugu Guðsorði, smávaxna, lymskulega og kolsvarta á litinn. Trúboð var ekkert mjálm heldur hernaður gegn hinu illa. Kristnin gat ekki orðið alls ráðandi í heiminum fyrr en djöfullinn væri sviptur öllu skjóli með því að hver einasti heiðingi sneri við honum baki eða væri dauður. Mörgum fannst það síðarnefnda miklu ábyggilegra. Krossferðirnar til norðurs voru sams konar og þær til suðurs. Páfinn boðaði til þeirra en hugmyndina og sannfæringarkraftinn átti Bernharður af Clairvaux. Saxneskir, pólskir og danskir höfðingjar höfðu mætt illa þegar kallað var til þriðju krossfararinnar og báru því við að frá þeim væri langt að fara suður til Landsins helga. Með þessu nýja útspili páfastóls gátu þeir komist í krossferð með öllum hlunnindum sem henni fylgdu rétt handan við sinn eigin bæjarlæk. Þessum höfðingjum fannst hugmyndin óvitlaus, því þeir sáu fyrir sér margvíslega arðsvon umfram það eitt að flæma djöfulinn burt af þessum slóðum. Þeir héldu því með heri sína inn í lönd Vinda til að erinda fyrir Guð og páfann. Krossferðin á hendur Vindum stóð með hléum í fjörutíu ár. Þá höfðu flest sýnileg vígi djöfulsins verið unnin þar í landi, skurðgoðið Svantovit var brotið, púkarnir sem átt höfðu bólfestu í musteri hans voru flúnir og loks höfðu ákaflega margir forhertir heiðingjar verið drepnir svo þeir gætu ekki komið hinu illa að neinum notum framar. Djöfullinn sat af enn meiri einbeitni í sál Prússanna. Það lýsti sér til dæmis í því að þeir báru óhikað út börn, töluðu sín í milli óskiljanlegt hrognamál og síðast en ekki síst fóru þeir aftur og aftur ránsferðir inn í Masoviu í norðausturhluta Póllands. Konráð hertogi af Masoviu réð ekkert við þá og árið 1226 gerði hann samning við Þýsku riddarana um að hjálpa sér gegn þessari óværu. Það átti eftir að verða örlagaríkt í Evrópusögunnni. Meðan krossfarar höfðu ítök í Landinu helga voru stofnaðar þar nokkrar kristilegar riddarareglur til þess að verja nýlenduna og sinna mannúðarmálum. Þrjár reglur eru þekktastar; Musterisriddararnir, Þýsku riddararnir og Jóhannesarreglan. Riddararnir voru þjálfaðir og vel búnir hermenn en höfðu strengt þess heit að vera fátækir, skírlífir og hlýðnir yfirboðurum sínum líkt og munkar. Riddarareglurnar voru ekki ábyrgar gagnvart veraldlegum yfirvöldum heldur páfanum einum og voru því yfirþjóðlegir herir, agaðir og framúrskarandi. Jafnframt hlutverki sínu í Landinu helga tóku reglurnar að annast verktakahermennsku í Evrópu þegar fram í sótti. Þegar Konráð hertogi talfærði það við Hermann af Salza, stórmeistara Þýsku riddarareglunnar, að hann hjálpaði sér að friða Prússana, kristna þá eða drepa, var hann meira en fús til þess. Hermann setti þann skilmála að reglan eignaðist til frambúðar löndin sem hún ynni af Prússum. Að þessu vildi Konráð hertogi að vísu ekki ganga, en það skipti minnstu, því reglan falsaði seinna nafn hans undir þau skjöl sem henni sýndist. Regla Þýsku riddaranna settist nú að í norðanverðu Póllandi og átti fyrir höfuðstað þann kastala sem þeir kölluðu Maríuborg en Pólverjar nefna Malbork. Jafnskjótt hófu þeir að friða Prússana, ýmist með því að skíra þá eða drepa. Reglan þótti ströng og riddararnir héldu öll fyrirmæli bókstaflega að hætti Þjóðverja. Þeir sváfu að sjálfsögðu kvenmannslausir í svefnskálum og fengu kjötmáltíð þrisvar í viku en föstuðu annars. Þeir voru látnir kyrja tíðasöngva meðan þeir eltu Prússana uppi og í ranni þeirra ríkti þögn á kvöldin, en þeir höfðu sér það helst til dundurs að skera út kristilegar smámyndir í tré. Eða svona var þetta að minnsta kosti framan af. Hernaðurinn gekk vel og betur en trúboðið. Árið 1283 hafði reglan unnið fullnaðarsigur, því þá voru langflestir Prússar dauðir, nokkrir flúnir en fáeinir höfðu verið skírðir til kristinnar trúar. Eftir þetta bjuggur reglubræður um sig sem best þeir gátu. Trúarlífið vék smám saman fyrir veraldlegri hagsmunavörslu. Reglan setti landseta sína niður á jarðir Prússanna og þeim búnaðist vel svo riddararnir stórgræddu á landskuldum og tollum. Reglunni tókst að smeygja sér fimlega undan ítökum sem bæði kaþólska kirkjan vildi fá og eins veraldlegir höfðingar er höfðu léð henni lið. Þegar fram liðu stundir varð ríki Þýsku riddaranna eitt öflugasta herveldið í norðanverðri Evrópu og einkar ófyrirleitið. Þeir níddust á varnarlitlu fólki, víluðu ekki fyrir sér að brenna kristna presta inni í kirkjum sínum né fúlsuðu þeir við að nauðga konum og stúlkubörnum, ekki fremur en aðrir stríðsmenn fyrr og síðar. Jafnframt ögruðu þeir pólska konunginum sem þeir vissu sig hafa í fullu tré við. En þá sameinuðust Pólland og Litháen Sameinuð gátu þessi ríki stemmt stigu við ofríki riddaranna og valdhroka. Árið 1410 sigruðu Pólverjar regluna í frægri orrustu sem þeir kenna við Grünwald. Þar féll stórmeistari reglunnar og flestir fyrirmenn hennar aðrir. Enn þann dag í dag halda Pólverjar mikið upp á þessa orrustu, því með henni unnu þeir ekki einasta sigur gagnvart spillingu og ágengni riddaranna heldur einnig hinni sívakandi frekju Þjóðverja til landanna í austri. Eftir ósigurinn sýndi pólski kóngurinn reglunni mildi og líklega meiri en vert var, því hún hélt löndum og völdum til ársins 1525. Þá snerist síðasti stórmeistari hinnar rammkaþólsku reglu til mótmælendasiðar, gifti sig og varð fyrsti veraldlegi hertogi Prússlands í umboði Póllandskonungs. Páfanum var ekki skemmt. Þessi maður hét Albrecht og var af Hohenzollern-ættinni þýsku