Í liði með votlendi

Mikilvægi votlendis

Votlendi, það er að segja votlendi yfir tveir hektarar að stærð, ásamt birkiskógum, hefur notið sérstakrar verndar samkvæmt lögum um náttúruvernd frá árinu 2013. Samkvæmt lögum er óheimilt að raska þessu nema brýna nauðsyn beri til. En hvers vegna nýtur votlendi þessarar sérstakrar verndar, hvað er svona sérstakt við það.

Votlendi er mikilvægt búsvæði plantna, fugla, fiska og smádýra. Og allt að 90% íslenskra varpfugla, og þá eru sjófuglar ekki teknir með, farfugla og vetrargesta byggja afkomu sína að einhverju leyti á votlendi og þar eru oft mjög fjölbreyttar tegundir plantna og smádýra. Votlendi er talið svo mikilvægt, að fyrsti alþjóðasamningurinn um náttúruvernd og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda, Ramsar-samningurinn, frá árinu 1971, var um verndun og skynsamlega nýtingu votlendis, með áherslu á vernd alþjóðlegra mikilvægra svæða sem eru búsvæði votlendisfugla. Ísland hefur verið aðili að þessum samningi frá 1978.

Votlendi er einnig mikilvægt þar sem það geymir verulegan hluta kolefnisforða jarðar. Talið er að um 3% yfirborðs jarðar sé votlendi en það geymir þriðjung alls kolefnis sem jarðvegur geymir. Kolefni safnast fyrir í jarðvegi votlendis sem lífrænt efni vegna þess að þar eru aðstæður vatnsmettaðar og súrefnissnauðar. Aðstæður í votlendisjarðvegi eru því ekki hliðhollar rotverum og sá lífræni massi sem fellur til ár hvert, t.d. í formi sölnaðra plantna, brotnar ekki niður nema að hluta til, en safnast þess í stað upp.

Mór, sem nýttur var sem eldsneyti hér á árum áður, og er enn nýttur víða í heiminum, er ekkert nema fenginn úr lífræna massa mýra.

Votlendi bætir líka vatnsbúskap svæða og temprar vatnsflæði. Í miklum rigningum dregur votlendi til sín vatn eins og svampur en miðlar því frá sér í þurrkatíð. Þannig viðheldur það jöfnu rennsli í ám og lækjum sem er mikilvægt fyrir þær lífverur sem þar búa, minnkar hættu á flóðum, sveiflum í vatnsrennsli og jarðvegsrofi. Þau hamfaraflóð sem orðið hafa í heiminum á síðustu árum má mörg rekja til þess að votlendi er horfið og því ekkert til að tempra áhrif mikilla rigninga eða leysinga.

Votlendi er því eitt af merkilegustu og mikilvægustu vistkerfum landsins og jarðarinnar í heild og þess vegna nýtur það þessarar sérstöku verndar í lögum landsins.

Framræsla votlendis

Votlendi hefur þó ekki alltaf notið verndar á Íslandi og á árunum 1945-1985 var það þurrkað upp í stórum stíl með framræslu. Framræslu sem var styrkt af opinberum sjóðum. Til að byrja með var það gert til að auka við og bæta skilyrði til túnræktar, enda voru mýrar á láglendi víða frjósamar og hentuðu vel til ræktunar. Síðar þróaðist framræslan yfir í skurði í þeim tilgangi að bæta beitilönd. Skurðir voru jafnvel grafnir til að skipta upp landi í stað þess að nota girðingar, enda var vinnan við skurðina að mestu leyti kostuð með opinberum styrkjum.

Fyrir utan framræslu til túnræktar og stækkunar beitilanda hefur til viðbótar talsverð framræsla farið fram vegna annarra framkvæmda, einkum vegagerðar og þurrkunar byggingarlands og sú framræsla er enn í fullum gangi.

Við framræslu eru skurðir grafnir og vatni veitt af svæðinu, grunnvatnsyfirborð lækkar og svæðin þorna. Við það hætta svæðin að vera hentug búsvæði fyrir flesta þá fugla og smádýr sem voru þar áður, og tegundasamsetning gróðurs breytist. Svæðin hætta einnig að tempra vatnsflæði, enda rennur vatn óhindrað eftir farvegum skurða, en helst ekki í vistkerfinu. Í rigningu tapast næringarefnin svo hratt úr jarðveginum og flytjast með rigningarvatninu út í skurðina og til sjávar.

Lækkun grunnvatnshæðar leiðir svo til þess að jarðvegshitinn hækkar og súrefni kemst að lífræna efninu í votlendisjarðveginum. Þetta verður til þess að það lífræna efni sem safnast hefur upp árhundruðum saman tekur að brotna niður með tilheyrandi losun gróðurhúsalofttegunda. Losun frá framræstu votlendi er gífurleg, svo mikil að framræst votlendi ber ábyrgð á meirihluta losunar kolefnis á Íslandi.

Nú er svo komið að tiltölulega lítið er eftir af óröskuðu votlendi á láglendi, í sumum landshlutum er talið að innan við 5% af votlendi sé óraskað – hugsið ykkur aðeins 5%.

Þessi saga hnignunar votlendis hér á landi er ekkert einsdæmi; svipaða sögu er að segja um allan heim.

Í dag erum við þó aðeins að nýta brot af þessum framræstu svæðum. Að hluta til vegna breyttra búskaparhátta og að hluta til vegna þess að opinberu styrkirnir gerðu það að verkum að meira var þurrkað upp en þurfti – enda framræslan atvinnuskapandi og í þá daga voru slæm áhrif framræslu á kolefnisbúskap og lífverur ekki þekkt. Þetta var þjóðþrifamál, en í dag eigum við að vita betur

Það sorglega er þó að í dag erum við að eyðileggja mikið af votlendi, bæði óröskuðu og röskuðu t.d. vegna vegalagningar, byggðar og annarrar landnýtingar. Þetta gerist jafnvel þó að við vitum hversu mikilvægt votlendi er og það séu lög í gildi sem vernda það. Það er ekki farið eftir þeim lögum og viðurlög við lögbroti hafa ekki verið nein.

Hvers vegna að endurheimta votlendi?

Til að reyna að fá tilbaka eitthvað af þessum gæðum sem tapast hafa við röskun votlendis, hefur verið farið í að endurheimta þau. En við endurheimt votlendis hefur vatnsyfirborð hækkað t.d. þegar fyllt í skurði eða þeir stíflaðir. Þá er settur „tappi í útflæði vatns“ með það að markmiði að grunnvatnshæð nái aftur sömu hæð og var fyrir framræslu, eða eins nálægt því og hægt er.

Við þetta myndast á ný ákjósanleg búsvæði fyrir votlendisfugla og smádýr, og votlendisplöntur fara að finnast á ný á svæðinu. Svæðið fer einnig smám saman að verða aftur öflugur vatnsmiðlari.

Við það að hækka vatnsstöðuna hættir einnig niðurbrot lífrænna efna og þar með losun kolefnis, og þess vegna hefur endurheimt votlendis verið nefnd sem ein öflugasta leiðin í barráttunni við loftslagsvána.

Við endurheimt votlendis verður að sjálfsögðu að vanda vel til verks, ef endurheimtin á að takast er ekki bara nóg að moka ofan í skurði, það þarf að vinna með eiginleika og aðstæður hvers svæðis og vanda vel til verka. En miðað við allar þær aðgerðir sem Ísland er að fara í til að draga úr losun kolefnis, og uppfylla þannig þá alþjóðlegu samninga sem við erum aðilar að, er endurheimt votlendis frekar ódýr og einföld aðgerð. Með henni fáum við ekki eingöngu minni losun, heldur erum við einnig að endurheimta eitt af mögnuðustu vistkerfum jarðarinnar, með allri sinni tegundafjölbreytni og virkni.

Þess ber þó að geta að þó að hægt sé að endurheimta votlendi, á það ekki að vera ávísun á það að hægt sé að raska votlendi, því að það tekur endurheimt votlendi líklegast hundruð ára að ná sömu virkni og tegundafjölbreytni og sambærilegt óraskað votlendi.

Tregða í kerfinu

Þrátt fyrir að mikið sé til af röskuðu votlendi, sem ekki er í neinni nýtingu og hægt sé að fá styrki til endurheimtar votlendis annað hvort sem hluti af loftlagsaðgerðum stjórnvalda eða í gegnum félagasamtök eins og votlendissjóð, hefur endurheimtin gengið hægt.

Nýjar rannsóknir sýna að það er töluverð andstaða og tortryggni meðal landeigenda og almennings við endurheimt votlendis, sem gerir það að verkum að það er erfitt að fá land til endurheimtar. Dæmi eru svo um að sveitarfélög, oft þau sömu og horfa fram hjá því þegar verið er að raska votlendi, gera þeim landeigendum sem þó vilja fara í endurheimt erfitt fyrir.

Þessa tregðu má að einhverju leyti rekja til misskilnings og misvísandi upplýsinga um ágæti þess að endurheimta votlendi, sérstaklega þegar kemur að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Þó að skurðir séu orðnir grónir eða framræsla gömul þýðir það ekki að losun frá svæðinu sé hætt. Koldíoxíð losnar ekki frá skurðunum heldur frá öllum loftaða jarðvegsmassanum á svæðinu og losunin heldur áfram svo lengi sem að grunnvatnshæðin er lág og lífrænt efni til staðar í jarðveginum.

Áhrif framræslu á losun gróðurhúsalofttegunda í votlendi hefur töluvert verið rannsakað á Íslandi og niðurstöðurnar sýna að losunin er töluverð og það dregur úr henni við endurheimt. Síðan hefur fjöldinn allur af rannsóknum farið fram erlendis sem styðja það – og alveg sama hversu mikið við höldum því fram að aðstæður séu sérstakar á Íslandi - gilda sömu nátttúrulögmál hérna og annars staðar.

Þó við vitum ekki allt, og þurfum meiri rannsóknir, þá vitum við nóg! !

Það er staðreynd að endurheimt votlendis er ein besta aðgerð sem völ er á til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, og þó að endurheimtin hefði engin góð loftlagsáhrif væri samt afar brýnt að vernda votlendi og endurheimta það vegna annarra þátta, eins og líffræðilegrar fjölbreytni og vatnsmiðlunar. Það er engin tilviljun að þjóðir heims leggja sífellt meiri áherslu á vernd og endurheimt votlendis. Verndun votlendis hófst löngu áður en heimurinn gerði sér grein fyrir mikilvægi þeirra í baráttunni við loftslagsvána.

Hættum að stinga hausnum í sandinn og bleytum upp í mýrunum.