Vigdís Finnbogadóttir
Ég var níu ára þegar síðari heimsstyrjöldin hófst og auðvitað er mér það í minni árinu seinna, eða nokkrum mánuðum seinna þegar breski herinn kom hér á land. Við stóðum þarna krakkarnir og störðum á þetta stórum augum þegar herinn gekk um götur, breski herinn, og þá breyttist lífið í Reykjavík. Það eru sumir sem hafa sagt að nútíminn hafi haldið innreið sína þegar herinn kom. Lífið breyttist ekki síður eftir að ameríski herinn tók við af breska hernum. Og þá breyttist eiginlega allt. Því þá kom þessi nýja tíska frá Ameríku. Það komu blöð frá Ameríku, tímarit og kvikmyndir. Allt í einu vorum við stelpurnar komnar í nælonsokka til dæmis og allir farnir að drekka kók, nýtt orð, og tyggjó. Bandaríski herinn kom með tyggjó til landsins. Og þetta eru allt saman nýyrði í íslenskri tungu.
Atvinnuhættir breyttust gjörsamlega við komu hersins á styrjaldarárunum. Menn fengu vinnu. Það var búin að vera mikil kreppa þarna á undan og atvinnuleysi gríðarlegt á áratugnum á undan, sem sagt á milli ´30 og ´40. En allt í einu fengu menn vinnu. Nokkurn veginn allir fengu vinnu og mér er það sérstaklega minnisstætt að konur fengu vinnu. Ég held að konur hafi þá í fyrsta skipti séð peninga, alvöru peninga, því þær fengu vinnu við að þvo af hermönnunum.
Fólk fluttist úr sveitinni mjög af því að það sóttist auðvitað eftir því að fá vinnu og sjá raunverulega peninga á milli handanna. Síðan var það líka mjög athyglivert að við börnin vorum send í sveit. Þannig að mín kynslóð hún þekkir mjög vel til sveitalífs sem að mér finnst eftirsjá í, í dag. Mér finnst börn eigi að fá að kynnast landinu. Við vorum send í sveit vegna þess að það var ótti við að það yrðu gerðar loftárásir á Reykjavík.
Eitt af því sem að var náttúrulega alveg sérstakt fyrir þjóðlífið í Reykjavík var að það var byggður flugvöllur. Og þegar var verið að byggja flugvöllinn auðvitað þá fékkst atvinna. Og flugvallarefnið var tekið ofan úr Rauðhólum og þegar menn keyra núna út fyrir bæinn og sjá þessa hóla fyrir utan borgina þá eru þeir minnisvarði um styrjaldarárin.
Landslagið breyttist líka bæði í Reykjavík og úti á landi vegna þess að hernum fylgdu braggar. Einhvers staðar þurftu þeir að búa og þeir bjuggu í bröggum og það voru byggðir braggar. Síðan gerðist á stríðsárunum auðvitað sá stórmerkilegi viðburður í Íslandssögunni að lýðveldi var stofnað á Þingvöllum 1944 í ausandi rigningu sem er … sést mjög vel á myndum. En með lýðveldinu og lýðveldistökunni breyttist auðvitað þjóðlífið á Íslandi vegna þess að hugsunarhátturinn breyttist.
Maður verður … hugsar öðruvísi þegar maður veit af sjálfstæði sínu. Og upp úr lýðveldinu og upp úr eftirstríðsárunum, þá vorum við orðin frjáls og sjálfum okkur ráðandi, hefst mikið uppbyggingartímabil á Íslandi. Þá erum við eins og unglingar sem eru stálpaðir og hugsa sem svo: „Nú get ég. Nú er ég til í allt.“ Og við eigum margt því að þakka að lýðveldi var stofnað á þessum árum.
En kannski einmitt af því við vorum orðin sjálfstæð og áttum okkur sjálf, þá vorum við ekki öll alveg sammála um hersetuna. Eftir að Ísland hafði verið hersetið á stríðsárunum þá dvaldi bandaríski herinn hér áfram, og þá var … eftir að stríðinu - heimsstyrjöldinni lauk, þá hófst annað stríð sem kannski var ekki síðra, að heimurinn skiptist í svart og hvítt, þ.e.a.s. þá hófst kalda stríðið. Og með kalda stríðinu var ákveðið … Í ljósi kalda stríðsins þá varð Ísland mjög hernaðarlega sett hér í Norður-Atlantshafi. Það var hægt að hafa hér bækistöðvar og þá var ákveðið að bandaríski herinn héldi hér áfram setu sinni og Íslendingar deildu mjög um það.
Þjóðin var eiginlega klofin í herðar niður í þeim málum. Það veit maður og sér gjörla á minningum og myndum frá 1949 þegar að menn deildu um þetta fyrir framan Alþingishúsið á Austurvelli. Og síðan varð þetta samþykkt, en eftir það … eftir að þetta var samþykkt þá hófst annar þáttur í andmælum sem að var Keflavíkurgangan. Það voru farnar Keflavíkurgöngur reglulega. Fólk gekk frá Keflavík til Reykjavíkur til að mótmæla því að það væri herstöð á Íslandi, það væri herseta á Íslandi, að erlendur her væri á Íslandi. Nýbúin að stofna lýðveldi og þeir sem voru á móti vildu vera þeir sjálfir og eiga sig sjálfir. Menn voru alltaf hræddir um að Bandaríkin … að við yrðum hluti af Bandaríkjunum. Kannski eitt af fylkjunum í Bandaríkjunum. Ég man það frá æskudögum mínum að það voru rökin.
Á áratugunum á eftir að stríðinu lauk var lítið talað um jafnréttismál á Íslandi. Lítið talað um hlut kvenna og hver hann væri. Það þótti eiginlega alveg ágætt að konur væru húsmæður og ættu börn og ælu upp sín börn, en raunverulega voru konurnar að vinna í frystihúsunum, þær voru að vinna í fiskinum og voru mikill bakhjarl í allri uppbyggingu þjóðarinnar. En sem sagt þær voru ekki fulltrúar á opinberum vettvangi.
Síðan gerist það að konur verða svolítið þreyttar á þessu og þær ákveða á ári kvenna, sem Sameinuðu þjóðirnar höfðu gefið út að ætti að vera 1975, að gera verkfall. Og 25. október, sem er dagur Sameinuðu þjóðanna 1975, þá lögðu allar konur í landinu eða allflestar konur í landinu niður vinnu, þar sem þær voru að vinna. Og viti menn, hvað gerist? Þjóðfélagið lamast. Það verður að loka bönkunum, það er ekki hægt að afgreiða neitt, konur höfðu svo víða verið í vinnu. Það var mjög augljóst að konur öxluðu samfélagið til jafns við karla.
Upp úr þessu fóru konur meira að ... það fór meira að heyrast í konum. Það var reyndar ... höfðu reyndar ungar konur áður, fyrir 1970 og á milli ´70 og´80 látið talsvert til sín heyra um að þær vildu meira jafnrétti. Þær vildu einkum jafnrétti á þingi, á Alþingi og í bæjarstjórnum. Og svo gerist það að 1980 á að kjósa til forseta Íslands á Íslandi, og það er enginn vafi á því að kvennafrídagurinn 1975 varð til þess að ég var sérstaklega beðin, það var sérstaklega komið til mín að biðja mig að vera í framboði til forseta. Hvað ég og gerði. Það var ýtt svo fast á mig að ég gerði það og undur og stórmerki að konan meðal frambjóðenda var kosin og varð þannig fyrsta konan í heiminum að verða kjörin forseti lýðræðisríkis.
Já, maður lærir svo margt á langri ævi. Maður lærir að meta fólk. Maður lærir að meta kosti þess umfram gallana og maður lærir að halda upp á lífið, að þykja vænt um lífið. Maður lærir líka það að allar skoðanir á að endurmeta strax og ný viðhorf myndast og það á ekki að blygðast sín fyrir að endurmeta skoðanir sínar. Heldur er það styrkleiki að þora að horfast í augu við nýja tíma og breyttar aðstæður.
