Hoe het hier -15°C kan worden
Nu we zo veel binnen zitten...
...móeten we af en toe naar buiten.
Maar er is iets bijzonders aan de hand in Nederland.
Want als je begin deze week het weer checkte...
...zag je dit: het werd in Groningen iets boven nul...
...en in Maastricht relatief warm met zo'n 9 tot 11 graden.
Zo'n groot verschil in zo'n piepklein landje.
Hoe kan dat?
NOS-weerman Peter Kuipers Munneke?
Dat heeft er alles mee te maken dat de straalstroom precies boven ons land ligt.
Straalstroom?
Ik zou dat heel graag in een kwartier uitleggen, maar ik heb maar een minuutje.
»»»»»»»»»»»»»>
Peter, dankjewel!
Gelukkig hebben wij iets langer.
Want die straalstroom is fascinerend.
Dat is een soort rivier van lucht die ergens hoog in de atmosfeer over onze hoofden raast.
Soms tot wel 350 kilometer per uur.
Stel je voor dat je er midden in staat.
Gelukkig voelen we hier aan de grond weinig van die wind.
Maar kennelijk bepaalt ie dus wel dat we in het noorden handschoenen aan moeten en in het zuiden niet.
En dat we de komende week in het hele land in de diepvrieskou komen...
...met een dik pak sneeuw.
Hoe kan dat?
Dit is de straalstroom uitgelegd!
Een stromende luchtrivier dus.
Om precies te zijn vind je 'm in de tropopauze.
Dat is zeg maar het plafond van de onderste laag van de atmosfeer...
...ergens op een hoogte tussen de 8 en 15 kilometer.
De straalstroom kan wel honderden kilometers breed worden en slechts een paar kilometers diep...
...en beweegt dus als een soort lint door de atmosfeer, en altijd richting het oosten.
Leuk feitje: daardoor vlieg je veel sneller van New York naar Amsterdam, dan andersom.
Omdat op die hoogte vliegtuigen met de straalstroom letterlijk met die westenwind in de rug kunnen meeliften.
Met soms wat turbulentie bij het invoegen.
Oké, maar waar komt die straalstroom vandaan?
Er zijn twee belangrijke factoren.
Eén: verschillen in luchttemperatuur. En twee: het corioliseffect.
Eerst die temperatuur.
De aarde is een bol - echt waar - en die staat iets gekanteld ten opzichte van de zon.
Daardoor hebben we zomers waarin we veel zon pakken, en winters met wat minder zon.
Maar gemiddeld over het hele jaar pakken de polen veel minder zonlicht dan de tropen.
Daardoor is de lucht rond de polen koud en rond de tropen warm.
Daartussenin, dus ook bij ons, kan er van alles gebeuren...
...waar die warme lucht uit het zuiden en die koude lucht uit het noorden elkaar ontmoeten.
Je kunt het zo zien.
De aarde werkt zo dat het de temperatuur- verschillen met elkaar wil verrekenen...
...door warme lucht rond de evenaar naar de polen te sturen.
Vergelijk het met het openen van een raam als het koud is.
Binnen de kortste keren is de warmte naar buiten gevlucht richting de kou...
....en is het temperatuurverschil tussen binnen en buiten opgeheven.
En op de plek waar die uitwisseling plaatsvindt, ontstaat wind.
Precies dat fenomeen, maar dan in het groot.
Die verschillende temperaturen van de polen en de evenaar...
...zorgen er dus voor dat het gaat waaien.
Als de aarde stil zou staan, zouden wij hier op het noordelijk halfrond...
...dus altijd een warme wind moeten krijgen van zuid naar noord.
Maar dat is niet het hele verhaal, want die straalstroom beweegt van west naar oost.
Hoe dan?
Dat komt door het corioliseffect.
Genoemd naar deze Deense wis- en natuurkundige Gaspard-Gustave de Coriolis.
Grapje, hij is gewoon Frans ;-)
Hij ontdekte een kleine 200 jaar geleden dat er supplementaire krachten vrijkomen in een roterend referentiekader.
Wat?
Klinkt heel ingewikkeld, is eigenlijk best simpel.
Stel, ik sta op de Noordpool en jij staat op de evenaar.
Als de aarde dan in 24 uur een rondje om zijn as draait...
...ben ik eigenlijk niet van mijn plek geweest.
Terwijl jij 40.000 kilometer hebt afgelegd.
Dus ook al staan we allebei stil, toch heb jij 'sneller' bewogen dan ik.
Dat geldt ook voor lucht.
De lucht rond de evenaar beweegt dus veel 'sneller' dan de lucht rond de polen.
Als de lucht dan naar de polen toe beweegt, gaat de aarde daaronder dus relatief langzamer.
Daardoor buigt die warme lucht af, met de draairichting van de aarde mee.
Dat is het corioliseffect.
En daardoor is die straalstroom een westenwind.
Je kunt het corioliseffect zelf uitproberen in een speeltuin...
...door op een draaiend toestel een bal recht vooruit te gooien naar de persoon tegenover je.
Kijk maar wat er gebeurt.
En er valt nog iets op.
Die straalstroom is nooit een rechte lijn, maar altijd een kronkel.
Dat komt doordat het aardoppervlak onder de atmosfeer dán weer land is, en dán weer oceaan...
...met ook weer temperatuurverschillen.
Dat is de reden dat die straalstroom ergens ver boven ons hoofd meandert als een rivier.
Je weet nu dus hoe die ontstaat, waarom die van west naar oost beweegt, en waarom die zo kronkelt.
Maar waarom is het aan de ene kant van de straalstroom dan zo warm...
...en aan de andere kant zo koud?
Weet je nog dat de aarde...
...dat temperatuurverschil probeert te verrekenen?
Die straalstroom houdt dat tegen.
Die keiharde westenwind ergens hoog boven in de lucht...
...werkt als een soort buffer.
Een streep van enkele honderden kilometers breed tussen warm en koud.
Alsof je het raam toch maar dichtdoet, om die warmte niet te laten ontsnappen.
En daardoor is het aan de ene kant van die lucht- rivier een stuk warmer, dan aan de andere kant.
Oké, maar wat betekent die straalstroom voor het weer, Peter?
Vorige week lag de straalstroom dus precies boven ons land...
...maar inmiddels is die een heel stuk zuidelijker terechtgekomen.
In Spanje en zelfs in Noord-Afrika.
En dat betekent dat wij diep in de koude lucht zijn terechtgekomen.
En dat gaan we flink merken.
Met een dik pak sneeuw in een groot deel van het land.
En volgende week temperaturen van 5 graden onder nul overdag...
...en 's nachts zou het wel eens -10 kunnen worden, of nóg kouder.
