Um skæran tenór með norskum hreim sem heggur mann...

Um skæran tenór með norskum hreim sem heggur mann, bjargar lífi sínu og kemst í feitt

Sagan um Þorstein og Spes er önnur ástarsaga sem byrjar í eintómu veseni en endar skínandi vel.

Þorsteinn var stóri hálfbróðir Grettis Ásmundarsonar og bjó í Noregi. Þorbjörn öngull hafði drepið Gretti útlægan norður í Drangey á Skagafirði. Fyrir það fékk Þorbjörn skömm í hattinn á Alþingi sumarið eftir, í fyrsta lagi að því hann hafði beitt göldrum og í öðru lagi af því Grettir var varnarlaus og hálfdauður þegar Þorbjörn vann á honum. Þetta var nefnilega á þeim árum þegar Íslendingum þótti smánarlegt að sparka í liggjandi mann. Það var enn svo í mínu ungdæmi, að þegar fullur Blöndósingur hafði fellt jafnfullan Skagstrending til jarðar eftir ball í Húnaveri, létu báðir þar við sitja og aðhöfðust ekki frekar. En Þorbjörn neyddist til að víkja úr landi og fór til Miklagarðs. Þar slóst hann í hóp málaliða eða Væringja við hirð Mikaels fimmta keisara hins aust-rómverska ríkis. Sá var var af skipasmiðum kominn í framættir og er kallaður katalak í Grettissögu en við mundum nefna kalfattara. Í sögu aust-rómverska ríkisins er hann ekki talinn rismikill þjóðhöfðingi.

Þorsteini drómundi fannst skömm að því að hefna ekki litla bróður síns og elti Þorbjörn öngul til Miklagarðs og gerðist einnig málaliði keisarans. Ekki þarf að taka fram að norðanmenn voru framúr öðrum skarandi í því liði. Í einni heimild er frá því greint að eitt sinn voru sextíu óvinir á móti hverjum einum Væringja, sem samt kusu að flýja og það áður en bardaginn byrjaði. Ekki þarf að orðlengja að Þorsteinn drap Þorbjörn í hefndarskyni fyrir Gretti. Með því að valdsmenn þarna syðra í Miklagarði þekktu ekki aðdragandann og skildu ekki hversu brýnt réttlætismál þetta var, stungu þeir Þorsteini ofan í dýflissu og þar var bæði fámennt, fúlt og kalt eins og segir í Grettissögu. Þar sat nú Þorsteinn og leiddist, en til að stytta sér stundir tók hann að syngja dægurlög þeirra tíma við raust og gerði það bæði hátt og vel. Söngurinn liðaðist út um rimlagluggana og eftir nærliggjandi götu uns hann smaug inn í hlustirnar á göfugri garðshúsfreyju úr Miklagarði sem var að koma úr búðarferð. Hún hét Spes. Það er latína og þýðir __von__og hefur í sjálfu sér ekkert með það að gera hversu spes þessi kona var í reynd.

Ástin er óútreiknanleg og ákaflega órökrétt kennd og söngurinn, líklega skær tenór með norskum hreim, kveikti óviðráðanlega ástarhrifningu í hjarta þessarar góðu konu, en í gamla daga hófst ástin í hjartanu áður en hún breiddist út til heilans og æxlunarfæranna. Nú voru bersýnilegir tveir meinbugir á að af farsælum ástum þeirra í milli gæti orðið. Annar var sá að Þorsteinn sat í tugthúsi fyrir morð, hinn að Spes var harðgift Sigurði nokkrum, forríkum karli sem hafði narrað hana út úr föður hennar fyrir peninga að henni sjálfri forspurðri og sáróánægðri. Aldrei hafði hún haft neitt minnsta yndi af atlotum þessa bónda síns.

Nú var sá sveigjanleiki í réttarkerfinu í Miklagarði, að Spes gat með því að borga fangaverðinum góðan pening keypt Þorstein lausan. Hann dvaldi eftir það löngum í dyngjuni hennar og höfðu þau bæði mikið yndi af þeirri samveru. Jafnframt þessu bar hún á Þorstein dýrar gjafir sem hún keypti fyrir fé Sigurðar.

Þar kom að tvö ljós runnu upp fyrir Sigurði; í fyrsta lagi að Spes var allt í einu að tilefnislausu orðin miklu frísklegri og betri í skapinu en áður hafði verið í þeirra hjúskap, en annað hitt að hún eyddi margfalt meira fé en fyrr. Eðlilega fylltist hann illum grunsemdum og tók að njósna um einkalíf hennar. Það urðu nokkur æsispennandi atvik þar sem aðeins bragðvísi Spes og lág greindarvísitala Sigurðar komu í veg fyrir að hann gripi þau Þorstein glóðvolg, eða in flagranti eins og það heitir á lagamáli. Þó kom þar að Sigurður þóttist nógu viss í sinni sök til að klaga konu sína fyrir biskupnum í Miklagarði og sagði vera sterkar líkur á því að hún væri í bullandi framhjáhaldi. Á þessum árum báru menn almennt djúpa virðingu fyrir eiðstöfum og þar kom að Spes bauðst til þess að bera af sér sakirnar með eiði frammi fyrir biskupi. Þetta þótti þjóðráð og bæði Sigurður og biskup önuðu nú beint í gildru sem Spes hafði búið þeim, því hvað sem um siðferði hennar má segja var hún klókari en skrattinn sjálfur.

Einn góðan veðurdag skálmaði Spes því til kirkju að hitta biskup og vinna eiðinn. Þannig hagaði til að götur voru allar ómalbikaðar í Miklagarði og á leiðinni var drullupollur bæði djúpur og breiður og vandfarið yfir hann fyrir konu í síðkjól. Betlararæfill hímdi við vegbrúnina og bauð Spes að bera hana yfir pollinn og það þáði hún. Það var varla að hann loftaði henni og þegar hann var rétt kominn að landi kirkju megin pollsins tók hann að skjögra undir henni. Það stóðst á endum að þegar hann gat kastað henni upp á bakkann var þrek hans þrotið, hann datt og slæmdi hendinni í fallinu alveg óvart upp undir kjólinn og, sem maður segir, beint í píkuna á henni. Hún hundskammaði hann fyrir óvarkárnina en lét hann samt fá örfáa skildinga fyrir hjálpina og hélt síðan til kirkju. Þar sór hún viðstöðulaust að enginn óviðkomandi karlmaður hefði nokkru sinni snert sig á óviðurkvæmilegum stöðum, ef frá væri talinn betlararæfillinn sem rétt áðan hefði alveg óvart káfað á sér. Eins sór hún að hún hefði engum manni gefið pening, nema þá helst þessum sama betlara, enda hefði hann vissulega unnið fyrir skildingi. Þetta sagði hún að væri dagsatt, svo hjálpi mér guð, og mætti hún stikna í víti ef hún færi með lygi. Biskup taldi að hér þyrfti ekki frekari vitna við og hún væri blásaklaus. Svo fór að hjónabandi þeirra Sigurðar var slitið á staðnum og flestar eigur þeirra komu í hennar hlut.

Nú dylst það varla glöggum lesanda, sem undanfarin ár hefur alist upp við íslenska glæpasagnahefð, að undir hraksmánarlegu gerfi betlarans duldist enginn annar en Þorsteinn drómundur. Eiðstafur Spes var tæknilega séð alveg sannur; því enginn vandalaus hafði komið við kríkina á henni nema hann, og engum hafði hún gefið pening öðrum en honum. Þau Þorsteinn voru því í verulega góðum málum, bæði í andlegum og veraldlegum efnum. Þau giftust og fóru moldrík norður til Noregs. Til þess var tekið hve allar samfarir þeirra voru góðar. Þegar þau nálguðust elliár sín afréðu þau að fara suður til Rómar og skrifta í páfagarði, því þó eiðurinn sem Spes vann forðum hefði verið tæknilega réttur mátti ýmislegt að siðferðishlið hans finna. Þau fengu prýðilegar viðtökur syðra og fulla fyrirgefningu synda sinna. Þá hafði hin líknandi elli aftur fært kyrrð yfir þá hormónastarfsemi sem söngurinn Þorsteins hafði forðum raskað svo mjög, svo nú slitu þau öllu holdlegu sambandi og settust að sitt í hvoru klaustrinu og voru þar til fagurra æviloka.

Íslendinga sögur. VI. Bindi. Grettis saga Ásmundarsonar. Íslendingasagnaútgáfan, Reykjavík. 1946.