65. Fólk í fréttum: Sisí og Franz

Jósep Brúin er efnismikil en Elísabet keisaraynja, nafngjafi hennar, var bara rúm 50 kíló og hafði hár niður á hæla. Daglega mátti hún eyða klukkustundum í að greiða sér. Stundum voru hirðveislur afstaðnar áður en hún fékk lokið því verki en á málverkum, hvað þá höggmyndum, klikkar greiðslan aldrei. Hún fæddist með eina mjólkurtönn í munni, sem er gæfumerki, og átti fremur ljúfa æsku í aðalsfjölskyldu í Bæjaralandi. Fimmtán ára varð hún fyrir því að trúlofast leiðindadurginum Franz Jósep Austurríkiskeisara. Þau voru systrabörn. Soffía, mamma Franz Jóseps, sem illu heilli var með fingurna í öllum hans málum, hafði samið um elstu dótturina handa honum, en þegar til kom varð hann skotinn í Elísabetu eða Sisí eins og hún var og er nefnd. Við hana missti hann jafnvel út úr sér rómantíska setningu, hugsanlega þá einu sem hann sagði um sína daga. Krakkinn Sisí var ekki jafn hrifin, en eins og hún sagði sjálf: „Maður hryggbrýtur ekki keisara.“ Franz Jósep hafði orðið keisari átján ára gamall árið 1848 þegar uppreisn stóð sem hæst í Ungverjalandi. Honum tókst bærilega að þagga niður í uppreisnarmönnunum, ekki síst með því að dæma þá til dauða. Hann sat í tæp sjötíu ár í hásætinu eða allt þar til keisaradæmið hrundi undan honum í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann hafði skömm á stjórnarskrám og frelsi og rótgróinn viðbjóð á lýðræði. Hann trúði því alla tíð að vald sitt væri komið frá Guði, hugsanlega einnig frá mömmu sinni, og það kæmi þegnunum því sáralítið við hvernig hann beitti því. Hugmynd hans um heiminn var frá horfinni tíð og honum var fyrirmunað á allri sinni löngu ævi að skynja nýjar hræringar tímans og voru þær þó sannarlega bæði margar og róttækar. Hann var skyldurækinn, stundvís, vinnusamur og fór á fætur klukkan hálffjögur á morgnana. Þjónn vakti Fólk í fréttum: Sisí og Franz Jósep Elísabet drottning, öðru nafni Sisí hann á hverjum morgni með sömu orðunum alla þessa áratugi og hann varð aldrei leiður á því: „Ég fleygi mér að fótum yðar hátignar, góðan daginn.“ Hann hafði óafgreiddu skjölin ævinlega vinstra megin á skrifborðinu í óaðfinnanlega snyrtilegum stafla en hægra megin þau sem hann hafði afgreitt. Hann leitaði uppi og leiðrétti stafsetningarvillur ef þær komu fyrir í ríkisskjölunum. Ekki síst fyrir sjálfhverfni sína, gerði hann hverja vitleysuna á fætur annarri í valdatíð sinni, þær verstu í utanríkismálum. En honum þótti vænt um Sisí og þegar hann, sextíu og átta ára gamall, frétti að launmorðingi hefði rekið yddaða þjöl á kaf í hjarta henni vestur í Genf, er sagt að hann hafi fellt tár sem öllum þótti með mestu ólíkindum. Það hefði þurft miklu meira en eina mjólkurtönn til að tryggja Sisí lífshamingju með svona manni, hvað þá heldur með svona tengdamömmu. Soffía tengdamamma var eins og landafjandi um alla hirðina og réð því sem hún vildi. Franz Jósep sat hinsvegar skyldurækinn og stífur í úníformi inni á skrifstofu allan liðlangan daginn. Hann gerði Sisí þrjú börn í beit en tengdamamman treysti henni ekki til að ala þau upp og sá um það sjálf. Sisí var utanveltu í hirðinni: „Ég hef vaknað í dýflissu, hlekkir eru um hendur mínar.“ skrifaði hún í pósíbókina sína, því hún var ljóðelsk og ræddi mikið við Heinrich Heine. Hann hafði þá að vísu verið dauður um hríð en þau hittust á miðilsfundum. Þar sem hún gat hvorki glansað í uppeldi né hirðlífi, tók hún sér fyrir hendur að verða fegursta keisaraynja Evrópu og betri reiðkona en Evgenía Frakklandsdrottning. Hún gekk einbeitt að hvoru tveggja og var langt á undan sinni samtíð í matarkúrum og heimaleikfimi. Það þurfti ekki greindina hennar til að skynja að feigð bjó í keisaraveldinu og hún skipti sér ekki af stjórn ríkisins, utan einu sinni, og það er einmitt ástæðan fyrir því að Ungverjar nefndu þessa brú eftir henni. Hún var hrifin af öllu sem ungverskt var, talaði meira að segja ungversku og beitti sér af krafti fyrir því að Ungverjaland varð sjálfstætt ríki í sérstöku konungssambandi við Austurríkiskeisara.Venjulega skrópaði hún í opinberum athöfnum en þegar þetta kappsmál hennar var leitt til farsælla lykta, mætti hún í Matthíasarkirkjuna í Búdapest ásamt Franz Jósep, þar sem þau voru krýnd konungur og drottning Ungverjalands árið 1867. Litlu seinna leyfði hún keisaranum að barna sig í fjórða og síðasta sinn. Dótturina, Maríu Valeríu, fékk hún sjálf að ala upp í friði fyrir tengdamömmunni og kallaði hana ungverska barnið. Hún hafði þá fyrir nokkru lagst í ferðalög og kom aðeins örsjaldan til Vínar og stansaði þá stutt. Madeira, Korfú, Feneyjar; það voru hennar staðir, en hún tolldi hvergi til lengdar. Franz Jósep borgaði ferðareikningana nöldrandi en lét hana komast upp með þetta. Vegna langvarandi fjarveru Sisíar var hann vitaskuld eitthvað ófullnægður, en leysti úr því vandamáli með jafn órómantískum hætti eins og við var að búast af honum. Hann mætti Önnu Nahowski á einni morgungöngu sinni um sexleytið. Hún bjó með manni sínum, sem starfaði við járnbrautirnar, í húsi nálægt höllinni. „Þér eruð iðin að ganga,“ á keisarinn að hafa sagt við hana, fór svo með henni heim og hélt við hana í þrettán ár. Af því skylduverkin áttu hug hans allan bað hann hana að vera undirfatalausa þegar hann kæmi, því það sparaði tíma. Hitt má hann eiga að hann var rausnarlegur við hana, því þegar sambandi þeirra lauk greiddi hann Önnu sem svaraði tvö hundruð árslaunum prófessoranna við Vínarháskólann fyrir gamalt og gott. Meðan sambandið varði eignaðist Anna tvö börn. Annað þeirra var Helena sem síðar giftist tónskáldinu Alban Berg. Það var Sisí sjálf, sennilega í samviskukasti, sem valdi fyrir mann sinn næsta viðhald og það entist honum ævilangt. Sisí var nógu tigin og nógu falleg til að allar konur öfunduðu hana og nógu óhamingjusöm til að engin vildi skipta við hana. Hún var hin fullkomna mynd draumanna, því samtímis því sem kjör hennar voru öllum öfundarefni, skynjuðu þeir að það er farsælast að draumar haldi bara áfram að vera draumar. Þrátt fyrir gæfumerkið, þrátt fyrir upphefð sína, rambaði hún úr einu óláninu í annað. Hún fékk ekki að ala upp börnin sín. Elsta dóttir hennar dó í bernsku. Sonur hennar, ríkisarfinn Rudolf, framdi hið fræga sjálfsmorð í Mayerling, eða var það morð? Soffía systir hennar brann inni. Mágur hennar, Maximilian keisari í Mexíkó, var skotinn en kona hans missti vitið. Frændi hennar og vinur, Lúðvík II, konungur í Bæjaralandi, missti sig í smíði furðuhallar og lét lífið með dularfullum hætti. Til að varðveita mittismálið var hún oftast svöng. Hún var sílasin og þó læknarnir segðu lungnatæringu þjaka hana líktust einkennin óneitanlega kynsjúkdómi. Svo var það hin tímafreka barátta við hárið. Þegar stjórnleysinginn Luigi Lucheni stakk ydduðu þjölinni í hjarta Sisíar í september 1898 rann hún ekki inn í glatt hjarta. Kannski var það meira að segja þjölinni fegið. Hún var þá stödd í Genf á endalausu ferðalagi sínu að heiman. Það var eiginlega ekki hún sem Luigi hafði ætlað að myrða þennan dag, heldur hertoginn af Orleans. Hann fór á mis við hertogann en var kominn í stuð, hafði allt til alls og lét slag standa þegar tilviljunin leiddi þau saman, hann og Sisí, tilviljunin sem manni sýnist stundum að sé alls ekki tilviljun heldur hljóti að vera endapunktur á þaulhugsuðu listaverki. Sextán árum seinna var Franz Ferdínand, arftaki austurríska keisaradæmisins, myrtur í Sarajevo. Þá var Evrópa komin níu mánuði á leið að heimsstyrjöldinni fyrri. Þegar hún stóð hvað hæst dó Franz Jósep og þegar henni lauk var austurríska keisaradæmið liðið undir lok.