Ethnicities1

ایران کشوری چندفرهنگی است. و تنوع قومی و زبانی، یکی از ویژگی‌های شاخص آن است. ملت ایران را می‌توان بر اساس شاخصه‌هایی مثل قومیت، دین و مذهب بررسی کرد.

بیشتر ملت ایران فارس هستند. بر اساس نتایج آخرین سرشماری دربارۀ ترکیب قومی ملت ایران، جمعیت فارس‌ها حدود هفتاد و پنج درصد جمعیت ایران است. آمار نشان می‌دهد که هشتاد و سه درصد مردم فارسی صحبت می‌کنند و حدود سه درصد از آن ها فقط فارسی را می‌فهمند، همچنین حدود پانزده درصد از ملت ایران فارسی نمی‌دانند، که بخش عمده‌ای از آن ها در مناطق عشایری و روستایی اقوام غیر فارس زندگی می‌کنند.

پس از فارس‌ها، قوم آذری فراوانی بیشتری دارد. جمعیت آذری‌ها حدود پانزده تا هفده درصد و جمعیت ترکمن‌ها حدود یک و دو دهم درصد جمعیت ایران است.

حدود سه و نیم تا پنج درصد از جمعیت به سومین گروه قومی، یعنی کردهای سنی و شیعۀ غرب کشور اختصاص دارد. پس از آن ها به ترتیب قوم عرب در جنوب غربی کشور با حدود سه درصد، و قوم بلوچ در جنوب شرقی کشور با حدود دو درصد از کل جمعیت قرار دارند.

بر اساس سرشماری‌های انجام‌شده، بیشتر ملت ایران مسلمان هستند. پس از مسلمانان، پیروان مسیحیت بیشترین فراوانی را دارند. و در مرتبه‌های بعدی، به ترتیب زرتشتیان، یهودیان و پیروان دیگر ادیان با نسبت‌های بسیار ناچیز قرار دارند.

مردمان بخش حاشیه‌ای یا پیرامونی کشور، در بعضی از شاخصه‌ها و به طور مشخص زبان و لهجه، قومیت، مذهب و خرده‌فرهنگ محلی، با بخش مرکزی و با یکدیگر تفاوت دارند. درعین‌حال، هر یک از این گروه‌‌ها در برخی از این صفات با بخش مرکزی همسان‌اند. در بخش حاشیه، گروه‌های قومی آذری، کرد، عرب، بلوچ و ترکمن، به ترتیب در شمال غربی، غرب و جنوب غربی، جنوب شرقی و شمال شرقی ساکن‌اند. نواحی استقرار این اقوام، به جز ناحیۀ آذری‌نشین و کردنشین، پیوستگی فضایی جغرافیایی ندارد.

اقلیت مذهبی اهل سنت، با دو شاخۀ حنفی و شافعی، در فضاهای حاشیه‌ای کشور پراکنده‌اند. مناطق حاشیه‌ای سنی‌نشین کشور هم پیوستگی فضایی ندارد.

مسیحیان ارمنی یکی از اقلیت‌های دینی به شمار می‌آیند که جمعیت بسیار اندکی دارند. این اقلیت در مناطقی مثل اصفهان، تهران و آذربایجان غربی به صورت اجتماعات منفرد در میان گروه‌های اکثریت پراکنده‌اند. و فضای جغرافیایی پیوستۀ اختصاصی ندارند. اقلیت دینی زردشتی هم در تهران و منطقه یزد به صورت اجتماعات منفرد پراکنده‌اند. این دو اقلیت دارای مکان مذهبی و زیارتگاه عمومی در ایران هستند. و پیروان آن دو، از سراسر جهان برای زیارت این اماکن به ایران می‌آیند. کلیسای ارمنیان در بخش شمالی آذربایجان غربی و معبد زردشتیان در یزد قرار دارد. سایر اقلیت‌های دینی مثل کلیمیان، که جمعیت بسیار اندکی دارند، به صورت انفرادی در بین جمعیت ایران پراکنده‌اند.

این اقلیت‌ها در آن سوی مرزهای سیاسی ایران هم گسترش جغرافیایی دارند. بخش سنی‌مذهب شرق ایران با ناحیۀ سنی‌نشین پاکستان و افغانستان، و بخش سنی‌نشین شمال شرقی ایران با ناحیۀ سنی‌مذهب آسیای مرکزی پیوستگی دارند. در جنوب کشور، اهل سنت ساکن در جزایر و سواحل خلیج فارس، با اهل سنت شبه‌جزیره عربستان، که در آن سوی آب‌های خلیج فارس واقع است، پیوستگی دارند. در غرب ایران هم بخش سنی‌نشین کردستان با ناحیۀ سنی‌مذهب شمال عراق دارای پیوند جغرافیایی‌اند.

از نظر الگوی استقرار گروه‌های قومی نیز، گروه قومی بلوچ در جنوب شرقی ایران با نیمۀ دیگر هستۀ بلوچ‌نشین در پاکستان پیوستگی فضایی پیدا می‌کند. هرچند این قوم در آن سوی مرز دولت ملی مستقل ندارد، بلوچستانِ پاکستان در چهارچوب ساختار سیاسی فدرال آن کشور تا سطح یک ایالت ارتقا پیدا کرده است.

گروه ترکمن در شمال شرقی ایران با ترکمنستان در آسیای مرکزی، که دولت مستقل ملی آن را اداره می‌کند، پیوند جغرافیایی دارد. ناحیه آذری‌نشین شمال غربی ایران هم با کشور آذربایجان در شمال غربی پیوند جغرافیایی دارد. قلمرو کردنشین ایران هم با نواحی کردنشین دو کشور عراق و ترکیه ارتباط جغرافیایی دارد. قوم کرد در منطقه، دولت مستقل ملی ندارد. و همین موضوع ناآرامی مستمر واحدهای جدا از هم سیاسی در ناحیۀ پیوستۀ کردنشین را پدید آورده. و بحرانی شناور را در سراسر منطقه، به ویژه برای سه کشور ایران، ترکیه و عراق، در پی داشته است. قلمرو عرب‌نشین ایران در جنوب غربی کشور نیز با منطقۀ وسیع عربی که سرتاسر غرب آسیا، شبه‌جزیرۀ عربستان و شمال افریقا را فرا می‌گیرد، ارتباط فضایی جغرافیایی دارد.