هویت ایرانی (1)
درک ما از هویت ایرانی با پیچیدگی همراه است، از طرفی خودمان را از نسل آریاییها میدانیم و تاریخمان را به بیش از 2500 سال عقب میبریم، به زمانی که اولین امپراتوری جهانی در زمان هخامنشیان بوجود آمد.
و از طرفی دیگر بیش از 1400 سال است که با تمدن اسلامی پیوند خوردهایم.
این دو درک متفاوت باعث بوجود آمدن دو دیدگاه متفاوت و البته متعصبانه شده.
بعضی معتقدند که اسلام باعث انحطاط ایران بوده و باید به تمدن پیش از اسلام و شکوه امپراتوری ایران برگشت و از این طریق دوباره هویتمان را بازسازی کرد.
و در مقابل عدهای دیگر تاریخ پیش از اسلام را کلا نادیده میگیرند و هویت اسلامی را جایگزین هویت ایرانی میکنند.
در این بین هم کسانی هستند که تلاش دارند این دو دیدگاه متضاد را با هم آشتی و تعریفی ملی-مذهبی از هویت ایرانی به دست بدهند.
دسته دیگری هم وجود دارند که اصولا مفهوم هویت ملی را جعل شده توسط حکومتها میدانند و قائل به هویت ملی برای هیچ کشوری نیستند و صرفا به قومیتها معتقدند.
عدم توافق بر سر موضوع هویت ملی و هویت ایرانی احتمالا نشانهای است از وجود مشکلی عمیقتر، پرسشهای ما که هستیم و هویت ما چیست و از کجا میآید؟ وقتی جوابهایی تا این حد متناقض دریافت میکنند به این معناست که گفتگو و تعامل بین قشر الیت جامعه و البته در بین مردم وجود ندارد، که روز به روز به ایجاد فاصله بین مردم دامن زده و تکثر را نمیپذیرد.
در این قسمت از پادکست درباره کتاب هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی نوشته احمد اشرف صحبت میکنم تا درباره مفهوم هویت ایرانی بیشتر بدانم.
احمد اشرف یکی از متفکران مهم در حوزه تاریخ و جامعهشناسی ایران محسوب میشود که امیدوارم در آینده به دیگر آثار ایشان هم بپردازم.
این کتاب بغیر از پژوهش جناب اشرف حاوی دو مقاله از گراردو نیولی و شاپور شهبازی است که به بحث پیرامون هویت ایرانی در ایران باستان میپردازند.
دکتر حمید احمدی مترجم کتاب در مقدمه به اهمیت بحث درباره هویت ملی اشاره میکند و میگوید بعد از فروپاشی شوروی در سال 1991 میلادی و در بحبوجه نظریه پایان تاریخ فوکویاما بحث درباره هویت ملی کشورها بحثی قابل توجه و مهم شد.
فوکویاما ادعا میکرد نظام لیبرال دموکراسی، نظامی پیروز است که همه نظامها باید در برابرش سر خم کنند.
برقراری یک ایدئولوژی یکسان برای همه کشورها بحثهای دامنهدارتری را درباره دولت، حاکمیت، ملت، ناسیونالیسم و هویت ملی به همراه داشت، چرا که تبعات جهانی شدن برای ملل گوناگون ناشناخته بود.
جهان تا زمان فروپاشی شوروی با ایدئولوژی مارکسیستی که ادعای سیطره جهانی داشت مبارزه کرده و در نهایت پیروز شده بود، پس چطور بعد از این پیروزی که با زحمت فراوان حاصل شده بود، میتوانست خود را قائل به پذیرفتن یک ایدئولوژی دیگر کند، حتی اگر این ایدئولوژی، برترین ایدئولوژی موجود باشد.
در این بین تکثر، خصوصیات خاص ملتها، شرایط اقلیمی و هزاران مسائل دیگر، مسائلی بودند که دولت جهانی باید برای آنها راه حل میداد.
از طرف دیگر با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تعریف هویت فراملی و اسلامی، کشمکشی بین موافقان و مخالفان این تعریف از هویت ایرانی ایجاد شد که پرداختن به مسئله هویت ایرانی را حائز اهمیت میکند.
جهت سوم اهمیت پرداختن به هویت ملی اساسا به حال و روز خودمان برمیگردد، مثلا برای خود من همیشه سئوال بوده که ایرانی بودن چه خصوصیتی است که آن را از قومیتها و ملیتهای گوناگون متمایز میکند، ما در ایران قومیتهای گوناگونی داریم ولی همه به یک معنا خودشان را ایرانی میدانند.
این ایرانی بودن چه کیفیتی دارد؟ آیا به معنای مرزهای جغرافیایی-سیاسی است یا داشتن یک زبان مشترک است یا پیوندهای اقتصادی و فرهنگی؟
نظرات متنوعی در این باره وجود دارد، بعضی در کل معتقدند که چیزی به عنوان هویت ملی وجود نداشته و این مفهوم را ساخته و پرداخته ناسیونالیسم رضاخان میدانند و بعضی مفهوم هویت ملی را حتی تا دوران کیانی عقب میبرند.
احمد اشرف در این کتاب دیدی تاریخی به مفهوم هویت ملی دارد چرا که معتقد است این مفهوم هم مثل سایر پدیدههای اجتماعی در سیر وقایع تاریخی بوجود میآید، رشد و تغییر میکند و معانی گوناگونی به خود میگیرد.
هیچ کدام از عواملی که در تعریف هویت ملی آمده مثل نژاد، سرزمین، دولت، اقتصاد، زبان، سنتهای فرهنگی و حتی دین را نه به تنهایی و نه با هم نمیشود به عنوان ملاک مشخصی برای تعریف هویت ملی دانست.
در هر برههی تاریخی بعضی از این عوامل در تعریف و بازنمایی هویت ملی اهمیت بیشتری پیدا کردهاند، در نتیجه هویت ملی امری طبیعی یا ثابت نیست و در دورههای مختلف تاریخی معانی متفاوتی پیدا میکند.
هویت ملی ریشه در هویت قومی و احساس تعلق به قبیله، قوم یا نژاد دارد و باید توجه کرد که مفهوم هویت ملی مفهومی مدرن است که در حین پیدایش دولتهای ملی شکل گرفته است.
هویت ملی و قومی از تمایز نشات میگیرند، تمایز بین ما و دیگران، مثل ایران در برابر انیران، یا عجم در برابر عرب یا ایران در برابر غرب.
پس در نتیجه برای داشتن شناختی درست از هویت ملی ابتدا باید دید منشا پیدایش ملتها چیست و به چه دورانی برمیگردد؟ در پاسخ به این سئوال سه روایت وجود دارد، روایت اول ملت گراست، روایت دوم مدرن و پست مدرن است و روایت سوم تاریخینگر.
در روایت اول یعنی روایت ملتگرا، ملت را پدیدهای طبیعی در تاریخ بشر میدانند که منشا آن را باید در دوران پیشا تاریخ جستجو کرد.
یعنی مفهوم ملت از خیلی قبل در جوامع بشری وجود داشته و مفهومی جدید یا مدرن نیست.
در روایت دوم، ملت مفهومی جدید است که ساخته و پرداخته دولتهای ملی در عصر مدرن است یعنی از قرن هجدهم به بعد.
در این تعریف بین هویت ملی در دوران مدرن و هویتهای قبل از آن گسستی تاریخی وجود دارد.
طبق این روایت، ملتها همگی بعد از پیدایش دولت ملی و در عصر مدرن به وجود آمدند و تا قبل از آن مفهومی به نام ملت وجود نداشته است.
اما روایت سوم دیدی معقولانهتر به هویت ملی دارد، نه خیلی احساسی آن را به پیشاتاریخ مربوط میداند و نه صرفا محصول دوران مدرن.
این روایت مثل روایت دوم معتقد است که هویت ملی محصول دوران مدرن است اما تکاملی است از هویت تاریخی و در بعضی موارد هویت شبه ملی ملتها.
در قدم اول بررسی هویت ملی ایرانیها باید دید هویت ایرانی بر اساس این سه روایت چطور تعریف شده است.
طبق روایت اول از قبل از مشروطه و در دوران پهلوی اول سعی شد مفاهیم مدرن ایران و هویت ایرانی با رجوع به افسانهها و اسطورههای ایرانی ساخته شود.
این دید که بسیار رمانتیک بود سعی میکرد با بزرگنمایی اسطورهها و بازگشت به تاریخ کهن معنایی از هویت ملی به دست بدهد و این مفهوم را حداقل تا 2500 سال عقب ببرد.
مثلا میرزا فتحعلی آخوندزاده که یکی از مروجان این تعریف از هویت ملی بود در جایی نوشته: «کو آن شوکت و سعادت تو که در عهد کیومرث و جمشید و خسروپرویز بود؟ مردم در زیر سایهی سلطنت ایشان از نعمات الهی بهرهیاب شده، در عزت و آسایش زندگی میکردند.
بیچیزی و گدایی نمیدانستند، در داخل مملکت آزاد و در خارج آن محترم بودند.
شهرت و عظمت سلاطین ایران کل آفاق را فراگرفته بود.» این تلقیهای رمانتیک از هویت ملی در دوران پهلوی اول و با تشکیل دولت ملی تبدیل به روایت غالب از هویت ملی شد.
چرا که پهلویها علاقه داشتند دودمان خود را به دودمان پادشاهی کهن ایرانی پیوند بزنند و از این راه کسب مشروعیت کرده و همچنین ناسیونالیسم را جایگزین دین کنند.
اما روایت دوم در تقابل با روایت اول قرار میگیرد و ادعا دارد که مفهوم ملت مفهومی است مدرن برساخته دولتهای ملی که به دلایلی سیاسی و با کتابها، مطبوعات و آموزش طرح و ترویج شده است.
به عنوان مثال اریک هابسبام میگوید: «ملت مفهومی ساختگی است که در دو قرن اخیر آگاهانه از سوی طبقات حاکم در دولت-ملتها ابداع شده است.» به این معنا آنچه از سنتهای کهن در بین ملتها دیده میشود غالبا ساخته و پرداخته دولت-ملتها در عصر مدرن است.
اگرچه هابسبام از منتقدان جدی ناسیونالیسم رمانتیک است و معتقد است هویت ملی بسیاری از ملل پایه و اساسی تاریخی ندارد اما کشورهایی مثل چین، کره، ویتنام، ایران و مصر را مستثنی میکند چون معتقد است اینها مللی تاریخی هستند.
در مورد ایران میگوید: ایران هم در دوران پیش از اسلام و هم بعد از آن نوعی شبه ناسیونالیسم اولیه داشته.
در دوران پیش از اسلام دارای هویت ایرانی-زرتشتی و بعد از اسلام دارای هویت ایرانی-شیعی بوده است.
نویسندگان دیگری هم با استناد به زبان فارسی تقریبا چنین نظری درباره ایران دارند و اعتقاد دارند که این هویت شبه ملی اولیه در دو قرن اخیر به هویت ملی در معنای امروزی تحول پیدا کرده است.
روایت اول بیشتر باب طبع دست راستیها و طبقه حاکم است و روایت دوم بیشتر باب طبع دست چپیها یا جداییطلبان.
در بین روشنفکران و متفکران ایرانی گرایش به هر دو دیدگاه وجود داشته، مثلا یا مفهوم هویت ملی ایرانی را به عصر ایرج اولین پادشاه ایرانی میرسانند یا به طور کلی این مفهوم را مانند کشورهای دیگر مفهومی برساختهی دولتهای ملی و مدرن میدانند.
اما در روایت سوم تصدیق میشود که مفهوم هویت ملی برساخته دولتهاست اما در ایران دولتی که این مفهوم را در معنای شبه ملی اولیه ساخت، حکومت ساسانی بود که به تنظیم و تدوین و بازسازی اساطیر ایرانی و تاریخ ایران پرداخت.
پس ما با یک مفهوم تاریخی از هویت ایرانی طرفیم.
به عبارتی ما یک هویت ایرانی داشتهایم که از ساسانیان به این طرف تدوین یافته و تا عصر مشروطه ادامه داشته و بعد در دوران مدرن با مفهوم هویت ملی طرفیم که مترادف با ملیتگرایی و ناسیونالیسم است که توسط رضاشاه و حلقه روشنفکران پیرامونش گسترش و ترویج پیدا کرده.
این روایت در آثار نویسندگان زیادی مثل ان لمبتون، شاهرخ مِسکوب، احسان یارشاطر، فریدون آدمیت و دیگران دیده میشود که نکته مشترک همه آنها وجود حسی مشترک از ایرانی بودن است که نباید با ناسیونالیسم و ملیتگرایی مدرن اشتباه گرفته شود.
به زعم اشرف مراحل عمده بازسازی و تحول هویت ایرانی از دوران ساسانی تا عصر حاضر را میتوان در هفت دوره زیر مشخص کرد:
مرحله اول بازسازی هویت ایرانی به منزله نوعی هویت ملی پیشامدرن در عصر ساسانی، مرحله دوم سکون و رکود هویت ایرانی در دو قرن اولیه اسلامی.
مرحله سوم تجدید حیات و بازسازی هویت فرهنگی ایرانی توسط حکومت های محلی ایرانی در قرن های سوم تا پنجم هجری، مرحله چهارم عصر سلجوقیان که زبان فارسی تبدیل به زبان حکومتی شد و اندیشه امپراتوری فراگیر اسلامی در برابر احساسات قومی ملیتها قرار گرفت.
مرحله پنجم بازسازی و احیای هویت ایرانی در عهد مغول و تیموریان.
مرحله ششم بازسازی و احیای هویت ایرانی-شیعی در عصر صفوی و در نهایت مرحله هفتم بازسازی هویت ملی ایرانی در معنای مدرناش در دو قرن اخیر.
به زعم گراردو نیولی یکی از مهمترین پژوهشگران در عرصه ایرانشناسی سیاسی است، ایده ایران به عنوان یک واقعیت مذهبی، فرهنگی و قومی از اواخر قرن ششم پیش از میلاد مطرح شده بود.
اما برای اولین بار در قرن سوم میلادی بود که واژه ایران به معنای یک اندیشه سیاسی در عهد ساسانیان به وجود آمد.
به طور قطع نمیتوان گفت که اندیشه سیاسی ایران قبل از ساسانیان وجود داشته یا نه.
داریوش و خشایارشا در کتیبههایشان افتخار میکردند که از قوم ایرانی یا آریا هستند و این نشان میداد که ایرانیها در فاصله قرن ششم و اواسط قرن پنجم پیش از میلاد از تعلق به قوم آریا آگاهی داشتند.
همچنین اهورامزدا به عنوان خدای ایرانیان شناخته میشد که زبانش ایرانی بود.
در اوستا هم اشارات زیادی به آریا شده است.
در منابع مختلف یونانی و ارمنی هم اشاراتی به قوم آریایی شده است و همه این مدارک نشان میدهد که آریا یا ایرانی به مردمی اشاره داشته که وابسته به یک قوم بودهاند و زبان و دینی مشترک داشتهاند.
