10. Stutt bernska

Ólafur Haraldsson var sennilega fæddur árið 993 en kannski tveim árum síðar.

TAFLA: ÆTTARTALA (án ábyrgðar)

Haraldur hárfagri

Eiríkur Björn Sigurður Ólafur Hákon

blóðöx farmaður hrísi Geirstaðaálfur Aðalsteinsfóstri

Guðröður Hálfdan Tryggvi

Haraldur Sigurður Ólafur

grenski sýr Tryggvason

Ólafur Haraldur

helgi harðráði

Magnús góði

Faðir Ólafs hét Haraldur Guðröðarson og var nefndur „grenski“ eftir Grenlandi, héraðinu þar sem hann var upp runninn. Hann var þriðji maður frá Haraldi hárfagra og undirkonungur í nokkrum fylkjum í sunnanverðum Noregi í umboði Danakónga. Miklu yngri kona hans hét Ásta og var dóttir Guðbrandar kúlu. Nútímamenn hafa tilhneigingu til að vorkenna Guðbrandi fyrir þetta viðurnefni, en ekki þarf lengi að lesa í fornritum til að sjá að þetta var tiltölulega vel sloppið; Sigurður slefa hét maður, annar Björn eiturkveisa, þá Eysteinn meinfretur, Þuríður rymgylta, Þorsteinn ógæfa, Guðröður klíningur, Rögnvaldur kunta og Eyjólfur saur. Haraldur grenski féll frá með hrapallegum hætti eins og síðar verður rakið, þegar Ólafur annaðhvort var á fósturstigi eða í frumbernsku en Ólafur var fyrsta og eina barn þeirra hjóna.

Þegar Ásta var nú orðin ekkja fór hún heim til föður síns með soninn og var þar um hríð. Tveir menn báðu hennar. Þá var Ólafur sex ára og Ásta lagði málið fyrir hann og leyfði honum að ráða þessu. Hún giftist að svo búnu Sigurði nokkrum sýr en hann var vænn maður, auðugur bóndi, smákóngur, og afkomandi Haraldar hárfagra. Ekki hneigðist hann samt til hernaðar og valda heldur friðsemdar og búskapar. Viðurnefni hans „sýr“ vísar til landbúnaðar og merkir gylta eða jafnvel brytjaðar og soðnar kálfsgarnir.

Snorri segir frá því í Heimskringlu að Ólafur konungur Tryggvason hafi heimsótt þau Sigurð og Ástu og þá skírt fjölskylduna og Ólaf litla til kristni. Þetta halda flestir að Snorri segi bara til að prýða söguna, því nokkuð víst er að Ólafur Haraldsson tók ekki þá kristni, sem hann á annað borð tileinkaði sér, fyrr en löngu seinna og hafði í millitíðinni aðhafst margt einkar ókristilegt. Ólafur var afar sjálfstætt barn og gerði alls ekkert með máttlausar tilraunir stjúpa síns til uppeldis en Ásta móðir hans lét orðalaust eftir honum allt sem hann bað um. Átta ára gömlum fékk hún honum sverðið Bæsing að leika með. Þegar Ólafur var tólf ára bað hann mömmu sína um skip, vel búið af vopnum og mönnum, því hann vildi fara í hernað. Þetta fannst Ástu sjálfsagt. Sigurður maldaði í móinn til málamynda en sennilega var hann hálffeginn undir niðri að losna við strákinn. Þetta var því látið eftir Ólafi eins og annað. Hann sigldi brott en hafði sér til halds og trausts Hrana fóstra sinn og fóstbróður föður síns. Fyrst herjaði hann á Danmörku, síðan á Svía sem honum var illa við því hann kenndi þeim um að hafa drepið föður sinn.

Í Heimskringlu er Ólafi þannig lýst er hér var komið að hann væri ekki hávaxinn en þreklegur enda nefndur Ólafur digri. Hann var sterkur að afli, ljósjarpur á hár – en samkvæmt öðrum heimildum var hann rauðhærður. Ólafur er ennfremur sagður breiðleitur, ljós og rjóður í andliti, fagureygur og snareygur en óttalegur til augnanna ef hann reiddist. Hann kunni vel að fara með boga, var flugsyndur, hagur í höndunum, bráðþroska, kappsamur, djarfur og snjall í tali. Ólafur gat sett saman vísur en þær eru um kvenfólk, drykkjur og bardaga líkt og annar samtímakveðskapur.

Ekki er þess getið að Ólafur hafi lært að lesa eða skrifa og langlíklegast er að hann hafi hvorugt kunnað ævilangt, enda var mörg önnur kunnátta brýnni fyrir víkinga og kónga.

Ólafur taldist sjálfur vera konungssonur en var þess utan kominn af Haraldi hárfagra á tvo vegu að minnsta kosti. Þeir sem vildu koma sér áfram í Noregi um þetta leyti þurftu helst að geta rakið ættir sínar til Haraldar og það vildi til að hann hafði dreift sæði sínu víða. Þá höfðu merkir draumar boðað komu Ólafs og framliðinn höfðingi hafði fengið honum nafn og sverð. Mamma hans hafði alla tíð mælt upp í honum frekju og steigurlæti. Af þessu var honum sjálfum fullljóst að hann ætti að ráða fyrir öðrum.