Lífið sem fljót

Svo eru aðrir sem finnst að lífið sé fljót og fæðingin sé uppsprettan en dauðinn eins og steyma út úr ósnum og týnast í stóru hafi í bland við allt annað vatn heimsins. Maður berst við andstreymi eða lætur reka. Tíminn rennur fram hjá manni þar sem maður stendur eins og glópur á bakkanum; hvert augnablikið af öðru hverfur niður ána og kemur aldrei á móti straumnum til manns í annað sinn svo maður geti endurtekið það, hversu mjög, oft og heitt sem maður óskar þess. Fljót snúa yfirleitt ekki við í farvegi sínum.

En jafnvel það er ekki einhlýtt. Maður verður mjög að gæta sín á að taka ekki of mikið upp í sig því eiginlega eru undantekningar frá öllu. Í vestanverðu Tyrklandi er áin Menderes sem áður hét Meandros og bugðaðist gegnum gríska nýlendu sem hét Frýgía. Þá bjó í henni samnefndur árguð og þann guð henti sá einstæði atburður, að ég segi ekki hneisa, að bændadurgarnir sem bjuggu á bökkunum handtóku hann og ákærðu fyrir að spilla ökrunum fyrir þeim með leirburði. Jarðneskur dómari dæmdi guðinn sekan og til greiðslu bóta og þetta mun vera algjört einsdæmi í samskiptum mennskra manna og guða. Ég hef ekki heyrt annað en áin Menderes hagi sér núorðið eins og aðrar ár, renni rólega en hiklaust og undantekningarlaust frá upptökum að ósi, en sú var tíðin að þessi á var svo tvílráð að hún sneri stundum við í farveginum og rann úr sjónum á land upp. Stundum rann hún í heilu lagi upp í móti en í aðra tíma skipti hún sér í tvennt og þá rann til að mynda vatnið við vinstri bakkann niður að ós en vatnið við hægri bakkann upp í móti til uppsprettunnar. Svona framferði gátu vatnsföll leyft sér áður en farið var að byggja virkjanir.

Raunar er líka mjór foss í Hjallanum norður í Vatnsdal sem í sterkum vindkviðum hættir á miðri leið við að falla niður í gilið en fýkur upp á brúnina aftur og bíður þar þangað til hann hefur safnað saman nógum krafti til að ráða við vindinn. En bæði fossinn í Hjallanum og Meandros í gamla daga eru undantekningar. Meginreglan er auðvitað að ár renna frá upptökum til ósa, þó vissulega geti ýmislegt óvænt gerst á leiðinni eins og Sigurður Nordal kvað: “Sjaldan verður ósinn eins og uppsprettuna dreymir”

Þó svo það sé eina erindi ánna að renna til sjávar, þá fara þær sjaldnast beint. Ég hef heyrt að miðlungsá fari stundum þrisvar sinnum lengri leið en hún í raun og veru þyrfti ef hún rynni skynsamlega eða praktískt. Þetta má hæglega sjá á Húseyjarkvíslinni þegar maður fer um Skagafjörðinn. Maður grípur andann ósjálfrátt á lofti: „Hvað er Húseyjarkvíslin eiginlega að hugsa að taka alla þessa hrikalegu hlykki – hún gæti sparað sér fleiri kílómetra á leiðinni niður í sjó.“ En svo rankar maður við sér og skammast sín: Don´t push the river, segir einhvers staðar, it flows by itself. Manneskjur og ár verða að fá að taka þá króka sem þær þurfa.

Um þetta kann ég dæmi austan úr Georgíu, en í henni austanverðri þar sem landinu hallar austur til Kaspíahafsins, er héraðið Kakhetía og þar spretta öndvegis þrúgur og bændurnir gera úr þeim afburðagott vín. Kakhetíumenn halda því raunar fram þetta vín þeirra sé heilnæmast allra vína, af því í víninu búi Drottinn sjálfur. Ölvun af öllum öðrum vínum; móselvínum, freyðivínum að ég tali ekki um vodka og rommi, kemur að sögn þeirra þráðbeint frá djöflinum.

Nú henti það eitt sinn skömmu eftir að Georgíumenn höfðu hrist af sér yfirráð Moskvu árið 1990 að ferðamaður átti leið um Kakhetíu. Hann var fæddur í Georgíu en hafði ungur farið til Ameríku og efnast af dugnaði sínum. Þegar hér var komið var hann roskinn og ríkur að vitja heimalandsins. Hann gekk fram á heimamann sem lá sofandi undir tré. Maðurinn var einmitt á sama aldri og hann sjálfur hafði verið þegar hann reif sig upp úr vesöldinni, dreif sig vestur og fór að gera það gott. Gestinum gramdist þessi værukærð og sagði „Af hverju liggur þú þarna sofandi undir tré þegar þú gætir verið að gera gagn?“ Ungi maðurinn frá Kakhetíu tók því furðuvel að vera vakinn með ákúrum og spurði bara „ Ka meinaru? “

„ Þú gætir verið að vinna, eða læra eða gróðursetja nytjaplöntur. “ sagði ferðamaðurinn, fús að leiðbeina unga manninum.

„Til hvers?“ spurði ungi maðurinn frá Kakhetíu.

„Þá gætir þú orðið ríkur og gert allt það sem þig hefur alltaf dreymt um að gera.“

„Hvað helduru að ég sé að gera núna?“ spurði þá ungi maðurinn frá Kakhetíu, sem ekki hafði rifið sig upp til að gera það gott í Ameríku, fann ekki hjá sér neina hvöt til þess, sneri sér á hina og fékk sér annan blund. Það sem okkur sýnist vera beinn farvegur er það ekki alltaf.

Uppi yfir altarinu á Sixtínsku kapellunni í Péturskirkjunni í Róm er mikil freska eftir Michelangelo og sýnir dómsdag. Á henni eru rúmlega 350 persónur, ýmist guðir eða menn, árar eða englar. Flestar þeirra eru lítið klæddar eða ekkert og djarfleg og hreinskilin nektin styggði á sínum tíma kardínálana og hneykslaði. Jafnskjótt og hinn pempíulegi Páll IV tók við páfadómi af Páli III gerði hann Michelangelo orð og skipaði honum að gera myndina sómasamlega. En það var búið að gera allt upp við málarann svo hann svaraði kokhraustur að fyrst skyldi þá páfinn vær så god gera heiminn að sómasamlegum stað. Tíu árum seinna, þegar Michelangelo hafði lokið hérvistardögum sínum, var málarinn Daniele da Volterra fenginn til að lagfæra það allara hneykslanlegasta á myndinni. Hann klæddi til dæmis heilaga Katrínu í grænan kjól en áður hafði hún ekki einu sinni verið í brók.

Neðst á þessari mögnuðu mynd sést í vatnsfall milli kletta og á því er bátur þétt skipaður fólki. Nú er bæði báturinn og þetta vatnsfall eiginlega ennþá hneykslanlegra í hákirkju kaþólskunnar heldur en bobbingarnir á heilagri Katrínu. Þetta er nefnilega hundheiðið vatnsfall og grænleiti maðurinn með uppmjóu eyrun sem stjakar bátnum áfram á ekki heima í kristindómnum, hvað þá yfir altarinu í Sixtínsku kapellunni. Þetta er ferjumaðurinn Karon og fljótið Styx sem skilur að svið lífsins frá ríki dauðans. Vitaskuld komum við að fljóti þegar lífinu lýkur, það gera víst flestar indóevrópskar þjóðir. Maður fær far yfir móðuna miklu með Karoni fyrir einn óbólus. Núorðið er ekki lengur nein gengisskráning á grísku myntinni óbólus og því er ekki vitað með vissu hve ferjutollurinn er hár í krónum, en án alls efa er fargjaldið yfir Styx miklu lægra en verðið á flugmiða frá Reykjavík til Egilsstaða. Samt er til fólk sem á ekki fyrir farinu og verður að bíða á bakkanum hvorki lifandi né dautt í hundrað ár.

Þegar komið er yfir fljótið Styx er maður staddur á Gullrótaenginu svokallaða og um það rennur annað fljót sem Leþe heitir; fljót gleymskunnar. Allir framliðnir fá sér vatnssopa úr því fljóti og hann fær þá til að gleyma jafnskjótt árum sínum og dögum. Þá rennur það upp fyrir hinum látnu, sem þeir hefðu aldrei trúað fyrirfram, að þeir sakna ekki neins sem henti þá á annríkum og merkilegum lífdögunum og eins það, að á hinum bakka Styx heldur lífið áfram þrátt fyrir að þeir séu þar ekki lengur, bókstaflega eins og ekkert hafi í skorist.

Tue og Bodil Gad: Floden. C.A. Reitzels Forlag. Köbenhavn 1985. S. 31

Nottingham Walsh, M.: Michelangelo´s Last Judgement. National Geographic. Maí 1994