72. Inn í Króatíu

Hafi ég búist við fögnuði hjá króatísku landamæravörðunum í Udvar yfir kærkomnum gesti frá heittelskaðri þjóð sem einna fyrst allra viðurkenndi sjálfstæði Króatíu, eftir á að hyggja í mikilli fljótfærni, þá brást það. Þeir vildu moneylook, og höfðu ekki annað við mig að tala. Allur ferðamáti minn, þar með talið beyglað hjól og blettóttar buxur, var til þess fallinn að vekja hjá samviskusömum landamæraverði réttmætar efasemdir um að ég væri fjárhagslega sjálfbjarga. Eftir að ég hafði sýnt þeim dollaraseðla, evrubúnt og gullkortið mitt óttuðust þeir ekki lengur um að ég lenti á króatískri sveit og misstu allan áhuga á mér. Yfir veginn lá þverslá á hjörum. Úr varðturni spölkorn í burtu mátti fylgjast með ræksnislegri gaddavírsgirðingu sem skildi löndin að. Þar var samt ekki allt sem sýndist, því önnur og meiri landamæri lágu í loftinu. Hér skildi Mið-Evrópu og Balkanlöndin. Samsíða þessari úr sér gengnu girðingu, sem varla gat stöðvað einbeitta rollu, reis minningin um járntjaldið og í fyrsta sinn frá því í Gdansk var ég að fara gegnum það. Það er deilt um hvor hafi fyrr orðað þessa fleygu samlíkingu, Göbbels eða Churchill, en þeir sóttu hana báðir til sama staðar, fremst á leiksvið. Í betri leikhúsum var járntjald dregið niður til að verja leikhúsgesti ef eldur braust út á leiksviðinu en á kaldastríðsárunum var járntjaldið notað til að loka upplýsingar úti og fólk inni Júgóslavía var dálítið á milli vita í því stríði. Skæruliðasveitir, sem aðhylltust kommúnisma og voru undir stjórn Jóseps Titós, áttu stærstan þátt í að hrekja Þjóðverja úr landinu undir lok seinna stríðsins en ekki Rauði herinn. Titó og flokkur hans hafði þessa vegna nokkuð frjálsar hendur um stjórnskipan í sambandsríkinu Júgóslavíu eftir stríðið. Í fyrstu fylgdi hann forskriftinni frá Moskvu; þjóðnýtti, samyrkjuvæddi og bölvaði vesturveldunum. Það leið þó ekki á löngu áður en hann vék af leið hinnar skýlausu miðstjórnar og því réðu klókindi hans og aðstæðurnar. Haustið 1947 gengust Ráðstjórnarríkin fyrir stofnun Kominform, sem var samstarfsvettvangur evrópsku kommúnistaflokkanna til að efla viðnámsþrótt þeirra gegn heimsvaldastefnu Bandaríkjanna. Þessi félagsskapur fékk fyrst lögheimili í höfuðborg Júgóslavíu, Belgrad. Strax sumarið eftir varð uppi fótur og fit á fundi út af ámælisverðri hegðun Júgóslavíu, en upp komst að hún hafði fallið í synd, villst alvarlega af vegi marx-lenínisma og mætt ágangi auðvaldsins með illþolandi linkind. Júgóslavía var því formálalítið rekin með skömm úr Kominform og höfuðstöðvarnar fluttar í skyndi til Búkarest. Titó svaraði fullum hálsi og ásakaði samtökin fyrir að æsa til borgarastríðs í Júgóslavíu. Júgóslavía taldi sig eftir þetta sósíalskt ríki en utan áhrifasviðs Ráðstjórnarríkjanna. Þar var samyrkja í landbúnaði aldrei knúin fram með valdi, ritskoðun var takmörkuð við tiltekin málefni, íbúar höfðu ferðafrelsi til útlanda og löndin innan sambandsríkisins höfðu sjálfsforræði í ýmsum efnum. Fyrir þetta fékk Titó lófatak og peningalán að vestan en eystra þótti hann ekki merkilegur. Eftir daga Stalíns batnaði sambandið milli Belgrad og Moskvu, en Titó fannst hann þó í nægilegri fjarlægð til þess að geta skammast fullum hálsi yfir innrásunum í Ungverjaland 1956 og Tékkóslóvakíu 1968. Það var því svolítil óvissa um járntjaldið og Júgóslavíu. Auðvitað ætti ekki að fara á milli mála hvar járntjald er, eldtraustur járnveggur sem rennt er ofan úr himninum niður á jörð, en það var allavega aldrei vestan við Júgóslavíu. Það hlaut því að hafa verið hér, við hliðina á gaddavírsgirðingunni sem skildi Ungverjaland frá Króatíu. Og á þessum sögulega punkti sem eitt sinn skildi öreigana frá auðvaldinu, sameignarstefnuna frá markaðshyggjunni, höfðu núverandi landamæraverðir engan áhuga á öðru en money-look. Króatar virðast hafa unun af beinum vegum. Kílómetrum saman var engin bugða. Þeir höfðu líka gengið miklu betur frá vegköntunum en Ungverjar og ég hafði þrjátíu sentimetra breiða skák til fullra yfirráða lengst til hægri utan við hvítt strik á malbikinu. Ég fylltist öryggiskennd, sem auðvitað var fölsk, öryggiskennd er í besta falli gleymni en oft hreinn og beinn sauðsháttur.