Borða Íslendingar ógeðslegan mat?

Ehm velkomin í Einfalt eintal með Rökkva, þar sem ég tala bara án þess að vera með handrit svo að þið getið hlustað á svona tiltölulega skýrt mál en ekki alveg mál sem er lesið upp af blaði. Og nú ætla ég aðeins að tala um eina spurningu sem ég fæ stundum: Er það satt að á Íslandi sé borðaður allskonar mjög ógeðslegur matur. Öhm, ógeðslegt er náttúrulega bara tilfinning, þannig að það er ekki öllum sem finnst það sama ógeðslegt, en það er, það er mörgum sem mundi finnast margt sem að er borðar á Íslandi ógeðslegt. Og ég ætla að útskýra það aðeins. Ísland var mjög fátækt land mjög, mjög lengi og í rauninni byrjar fyrst svona norrænt fólk að setjast að á Íslandi, svona kringum árið 870, það er langt, langt síðan, á víkingatímanum. Og þetta fólk verður bændur og Íslendingar eru, eru eða voru mjög fátækir mjög lengi. Íslendingar voru eiginlega allir að lifa af búskapi. Þeir voru bændur. Og á Íslandi er lítið af skógi. Það er erfitt að, að byggja úr tré og við byggðum húsin okkar úr jörðu, úr jörðu og grasi, torfi í rauninni. Þú skerð upp svona torf, svona gras og mold og svo hleður því ofan á meira torf og grjót og Íslendingar áttu kannski soldið af viði, soldið af tré til að byggja hurðir og svoleiðis, en, en lítið. Og við vorum mjög fátækt land. Það var mjög erfitt að búa á Íslandi. Það var oft vont veður og við höfðum ekki sérstaklega góða báta eða skip til þess að veiða fisk og við lifðum aðallega af kindum og af kúm, af mjólkinni úr kúnum og það er lítið af plöntum sem er hægt að borða á Íslandi. Það er erfitt að rækta korn, eins og það er erfitt að rækta hveiti og, og bygg og, og rúg. Það er soldið auðveldara í dag, því veðrið hefur hlýnað. Loftslagið á Íslandi hefur verið að hlýna eins og á mörgum öðrum stöðum á jörðinni og núna er það aðeins auðveldara, en það var erfitt í gamla daga. Og fólk þurfti í rauninni bara að borða allt sem það gat borðað til þess að lifa af, til að svelta ekki, til þess að deyja ekki úr hungri.

Og það var oft erfitt að geyma mat. Því að hvernig geymum við mat í dag? Við setjum hann oft í ísskáp eða kæli eða frysti og það er líka hægt að salta mat til að geyma hann. En á Íslandi var ekkert alltaf svo mikið af salti. Það var ekkert alltaf svo auðvelt að búa til salt. Því að hvernig fáum við salt? Ehm, í heitum löndum myndast stundum bara í rauninni salt pollar. Eins og ef þú ert kannski ah, í Miðjarðarhafinu og það eru einhverjir klettar þar við sjóinn þá eru kannski bara jafnvel búnir að myndast salt pollar. En til þess að fá salt úr köldum sjó þá mundirðu þurfa að sjóða sjóinn til þess að skilja út saltið og á Íslandi vorum við ekki með svo mikinn við til þess að brenna, þannig að það var ekki, það var dýrt að, að sjóða vatn. Ehm, þannig að það sem við gerðum oft var að við súrsuðum mat. Stundum var matur líka reyktur. Þá þarftu að brenna eitthvað til þess að láta reyk fara í gegnum til dæmis kjöt eða fisk og reykja það og þá skemmist það miklu hægar, þá geturðu haldið matnum við. En vandamálið var þá líka að við vorum ekki með svo mikinn við. Við notuðum líka stundum tað, skít úr dýrum, sauðatað, skít úr kindum í rauninni, sem við þurrkuðum og brenndum til þess að reykja kjöt eða fisk. En ein leið til að geyma mat var að súrsa mat. Súrsa mat það er að gera mat súrann. Þannig að við skildum sýru úr mjólk, mjólkurafurðum og notuðum þessa sýru til þess að súrsa allskonar mat. Við þurftum að nota allt af dýrunum, eins og af, af kindum, þá borðar maður allt sem er ætt af kindinni. Þannig að við bjuggum mikið til eh, pylsu úr blóðinu úr kindum. Blóðmör er það kallað. Við tökum fitu úr kindum blöndum saman við blóðið búum til blóðmör. Og svo bjuggum við til lifrarpylsu. Lifrarpylsa þá tekur maður fitu úr kindum, kölluð mör og blandar henni saman við lifrina úr kindum sem við hökkum niður og búum til lifrarpylsu. Og til þess að lifrarpylsan og blóðmörin myndu ekki skemmast að bakteríur myndu ekki skemma þennan mat að hann myndi ekki mygla af myglusveppi, þá var oft hægt að súrsa þennan mat til að geyma.

Og eh, stundum voru líka svið sem við étum súrsuð. Hvað eru svið? Ah, eins og ég sagði þá reyndum við að nota allt af dýrunum til þess að borða. Það má ekki henda mat því að það var ekki nógu mikið til af mat til að við gætum bara hent mat. Þannig að maður tekur hausinn af, af kindunum og eh, það kallast svið af því að maður svíður, svíður ullina af. Að svíða það er að brenna eitthvað þannig að það hverfi. Þannig að maður svíður ullina af. Það er ekki, maður vill ekki fá ull í munninn þegar maður er að borða eitthvað. Svíður ullina af húðinni og síðan var kjötið einhvernveginn eldað eða geymt og stundum súrsað. Þannig við borðum þá í rauninni skinnið, húðina af hausnum, ah, sumir borðuðu augun og gera jafnvel ennþá í dag og við borðum tunguna og vöðvana í kinnunum og svoleiðis. Ehm, svið gátu líka verið súrsuð. Búin til sviðasulta, eh, allt sviðakjötið og tungan og skinnið hakkað í búta og búin til sulta og til að geyma hana var hún oft súrsuð. Og mér sjálfum finnst alveg gott að borða lifrarpylsu, eða borða blóðmör eða borða svið, en mér finnst ekki gott að borða súrmat. Mér finnst, ég get gert það og ég hef gert það, en mér finnst ekki gott að borða súrsaða lifrarpylsu, eða súrsaða blóðmör, eða súrsaða sviðasultu. Og af því að, eins og ég segi þá borðuðum við allt af dýrinu sem við gátum borðað. Þá voru til dæmis líka borðuð eistun af hrútum. Hrútur, það er semsagt karl, karl ehm, kindin ef svo má segja. Og þá voru borðaðir og eru borðaðir náttúrulega í dag súrsaðir hrútspungar. Mér finnst þeir ekki góðir. Mér finnst þeir soldið ógeðslegir, en það er sumum sem finnst gott að borða þetta allt. Öm, en þetta er svolítið ástæðan fyrir að við borðum þetta. Og eh, málið er að þegar eitthvað er gert lengi, þá verður það oft að hefð, hefð er það sem tíðkast að gera. Það er búið að gera það lengi og þá er það gert áfram. Þannig að á Íslandi í dag er ennþá hefð fyrir að borða súrmat. Fyrir að borða súrsaða hrútspunga, ah, súrt slátur og fleira og svo framvegis. Slátur eru semsagt lifrarpylsa og blóðmör. Súrsaða hrútspunga, súrsaða sviðasultu, súrsaða blóðmör, súrsaða lifrarpylsu. Þetta finnst mér sjálfum vont, en ég get borðað þetta ef ég þarf að gera það. Stundum þarf ég að, að sýna fólki að við borðum þetta á Íslandi og þá borða ég kannski súrsaða hrútspunga.

Annað sem við borðum á Íslandi sem að mörgum finnst ógeðslegt og mörgum finnst mjög skrítið, það er hákarl. Hákarl er í rauninni orðið sem við notum stundum yfir alla hákarla, hvort sem það er hvíthákarl, eða tígrishákarl, eða hvalhákarl eða gráhákarl, eða, eða hvað sem er og stundum segjum við bara hákarl um hákarlinn sem að heitir í rauninni Grænlandshákarl. Það er hákarl sem að syndir hérna í Atlantshafinu, í Norður-Atlantshafinu í sjónum, kringum Grænland og Ísland og Noreg og fleiri lönd. Og Grænlandshákarlinn, ef maður veiðir hann og étur hann bara ferskan án þess að gera neitt, þá er hann mjög eitraður. Hákarlar eru ekki með nýru og þeir brjóta ekki niður í rauninni þvagsýru eins og við. Þannig ef þú borðar bara ferskan Grænlandshákarl, þá verðuru veikur. Þá færðu höfuðverk, þú færð krampa í magann, þú verður veikur. Íslendingar lærðu hins vegar að ef að maður geymir kjötið í langan tíma, kjötið af hákarlinum. Maður getur til dæmis grafið það ofan í fjöru eða maður getur sett það í kar eða maður getur hengt það. Og maður getur blandað þessu saman. Maður getur hengt það soldið og sett það svo í kar og svona, svona blandað þessum aðferðum saman. En það tekur alveg svona um það bil 4 til 6 mánuði, allt að því hálft ár, fyrir þetta eitur, þessa þvagsýru að brotna niður og verða ammoníak. Og þá er hákarlinn ekki lengur eitraður, en mörgum finnst hann samt ógeðslegur og mjög vondur. Og þegar þú bítur í hákarl, þá er þetta soldið eins og svona einhver, einhverskonar fiskur. Einhverskonar skrítinn og, og mjög seigur fiskur og fiskifita, sem er eins og því hafi verið dýft ofan í ammoníak og látið soga í sig mikið ammoníak. Það er mjög sterkt ammoníaksbragð. Og mér fannst hákarl mjög ógeðslegur þegar ég smakkaði hann fyrst, þegar ég var 13 ára, en ég er búinn að venjast honum. Ég er búinn að smakka hákarl svo oft að mér finnst hann ekkert ógeðslegur lengur. En ég get ekki borðað mikið. Maður borðar bara svona litla bita. Bara nokkra litla bita og þá er maður búinn að fá nóg. Maður mundi aldrei borða jafn mikið af hákarli eins og ef maður væri að borða til dæmis ýsu eða þorsk. Það getur held ég enginn maður.

En ferðamenn sem koma til Íslands, þeir fá oft að smakka svona mat og oft finnst þeim hann ógeðslegur. Sumum finnst hann bara góður. Ahm, sumt fólk sem er vant að borða mjög sterkan ost eins og til dæmis sumt fólk frá Ítalíu, þeim finnst hákarl bara allt í lagi að borða, finnst hann jafnvel bara, bara gott. En eh, þetta er svona sumt um þann mat sem sumu fólki á Íslandi finnst ógeðslegur og af hverju við borðum þennan mat og, og hvað mér finnst um hann.

Svo eru líka sumir sem að koma til Íslands og finnst alveg hræðilegt að Íslendingar, ah borði lunda. Því lundi er svo, er svo krúttlegur fugl. Hann er svo sætur fugl finnst mörgum. Og svona vinalegur og soldið eins og, eins og pínulítil mörgæs sem getur flogið. Og mörgum finnst þeir svo fallegir. Og eh, á Íslandi þá vorum við með fugl sem hét geirfuglinn, sem var risastór. Það var tegund af álku sem gat ekki flogið og við veiddum svo mikið af honum á landnámsöld að, að þeir dóu út, þeir hurfu. Þeir gátu ekki sloppið í burtu svo auðveldlega og hann varð útdauður, eh hann varð útdauður eða aldauða eins og það heitir. En eh, lundar geta náttúrulega flogið og við veiðum soldið af lunda, en við erum ekki mikið að veiða þá. Þeir eru orðnir sjaldgæfari heldur en þeir voru. Þeir lifa alltaf við sjóinn. Þeir eru sjófuglar, veiða fisk til að éta. Og eh, í Vestmannaeyjum og sumstaðar, er, er lundi veiddur og borðaður, en ef að honum hefur fækkað mikið þá svona reynt að vera ekki að gera það. Við viljum ekki, við viljum náttúrulega alls ekki útrýma lunda. Við viljum að stofninn haldi áfram að vera til hérna. En eh, ég hef smakkað lunda og lundi er með smá sjávarbragði, því hann borðar fisk. Hann lifir eiginlega bara á, á fiski. Þannig að það er soldið svona sjávarbragð af honum en það er, það er ekki rosalega mikið. Ef að einhver hefur borðað, prófað að borða selkjöt, þá er miklu, miklu sterkara svona fisk fitu, fisk lýsis bragð af, af hérna sel heldur en af lunda. En við stundum reykjum lunda og stundum sjóðum við hann. Þannig að þá eruð þið svona aðeins búin að heyra um eh, hvort að við borðum ógeðslegan mat á Íslandi. Þið getið náttúrulega bara komið og smakkað og séð hvað ykkur finnst gott og hvað ykkur finnst ógeðslegt og aðeins búin að heyra um það eh, hvort við borðum lunda, sem að við gerum, hvernig hann er á bragðið. En við heyrumst þá bara aftur seinna.